Amerika K覺tas覺

Amerika, Bat覺 Yar覺mk羹re’de, Yeni D羹nya olarak adland覺r覺lan b繹lgede, Kuzey Amerika, Orta Amerika, G羹ney Amerika ve bunlara bal覺 adalardan meydana gelen k覺talar ve adalar topluluu. Bat覺 dillerinde genellikle Amerikalar olarak adland覺r覺l覺rken dilbilgisi kurallar覺 gerei T羹rk癟e’de Amerika olarak adland覺r覺l覺r. Amerika s繹zc羹羹 bir癟ok dilde Amerika Birleik Devletleri (ABD) anlam覺nda da kullan覺ld覺覺 i癟in kavram karmaas覺na neden olabilmektedir. Amerika isminin k繹keni ile ilgili teorilerinden en 癟ok kabul g繹reni, 襤talyan kaif Amerigo Vespucci’nin ad覺ndan geldiine dair olan覺d覺r. 襤kinci bir teori k覺taya ayak basan ilk Bat覺 Avrupal覺 olan John Cabot’nun finans繹r羹 Richard Amerike’nin ad覺ndan t羹retildiidir. Bir baka teori de bu ad覺n Nikaragua’daki “Amerrique” b繹lgesinin ad覺ndan geldiidir.

America s繹zc羹羹 1500′l羹 y覺llar覺n ba覺nda yapt覺覺 iki yolculuk sonucu G羹ney Amerika’n覺n dou sahillerine ve Karayiplere ulaan 襤talyan denizci ve haritac覺 Amerigo Vespucci’nin isminden t羹retilmitir. Teoriye g繹re, Alman haritac覺 Martin Waldseem羹ller bu ismi Vespucci’nin isminin Latince s繹ylenii olan “Americus Vespucius”tan t羹retmitir. 1507 y覺l覺nda Batlamyus’un “Kozmografya” eserinin Latince g羹ncellemesi 羹zerine 癟al覺an Martin Waldseem羹ller, Vespucci’nin mektuplar覺ndan birinde “Mundus Novus” ad覺n覺 verdii “Yeni D羹nya”y覺 kefettiini okuyunca, “Cosmographiae Introductio”da Amerika “America” ismini 繹nerir.

Her ne kadar, Waldseem羹ller’in 癟al覺mas覺n覺n yay覺lmas覺yla “Amerika” terimi pop羹lerlik kazand覺ysa da, Vespucci’nin yaz覺lar覺ndaki tutars覺zl覺klar bir癟ok 襤spanyol ve Portekizlinin eletirisine sebep oldu. Bu eletiriler Vespucci’nin dier denizcilerin keiflerini kendisininmi gibi g繹sterdiini s繹yl羹yor ve bununla birlikte de “Yeni D羹nya” fikrine 羹pheyle bak覺yordu. Yine de Avrupa’n覺n dier 羹lkelerinde “yeni d羹nya” i癟in “Amerika” ve orada yaayanlar i癟in de “Amerikal覺” ad覺 kullan覺m覺 yayg覺nla覺yordu. Ancak 襤spanya ve Portekiz’de resm簾 terim Dou Hint Adalar覺 idi. Waldseem羹ller “Amerika” ad覺n覺 kulland覺覺nda somut olarak Kristof Kolomb ve dier kaifler taraf覺ndan kefedilen Antilleri ve G羹ney Amerika’n覺n kuzeydou sahillerini kastediyordu. “Amerika” ad覺 ilk defa Bat覺 yar覺mk羹redeki k覺tan覺n tamam覺n覺 adland覺rmak i癟in 1538 y覺l覺nda Gerardus Mercator taraf覺ndan bir harita 羹zerinde kullan覺lm覺t覺r.

G羹ney Amerika

G羹ney Amerika, Amerika’n覺n g羹ney yar覺s覺n覺 oluturan bir k覺ta. B羹y羹k Okyanus’un dousunda, Atlas Okyanusu’nun bat覺s覺nda, Kuzey Amerika’n覺n g羹neyinde ve Antarktika’n覺n kuzeyinde bulunur. G羹ney Amerika, Amerika ismini Amerigo Vespucci’den sonra al覺r. 羹nk羹 o Amerika’n覺n bat覺 Hindistan olmad覺覺n覺 s繹yleyen ilk Avrupal覺 覺d覺. Fakat Yeni d羹nya Avrupal覺’larca bilinmiyordu. G羹ney 17.840.000 km kare lik bir alana sahiptir. Veya yakla覺k olarak D羹nya y羹zeyinin %3.5′i dir. 2005 y覺l覺na g繹re n羹fusu tahminen 371.000.000 dan daha fazla 覺d覺. G羹ney Amerika alan s覺ralamas覺nda d繹rd羹nc羹 (Asya, Afrika ve Kuzey Amerika’dan sonra) ve n羹fusta beincidir.

Fiziki Yap覺

Yakla覺k olarak 17.832.000 kilometrekaredir. Kuzey-g羹ney dorultusunda 7200 km uzunluunda, dou-bat覺 dorultusunda 5300 km geniliindedir. K覺tada belli bal覺 d繹rt y羹ksek b繹lge vard覺r. Bunlar; And ve Guyena dalar覺 ile, Patagonya ve Brezilya yaylalar覺d覺r. And Dalar覺, d羹nyan覺n en uzun s覺ra dalar覺d覺r. G羹ney Amerika’n覺n bat覺 k覺y覺lar覺n覺 tamamen 癟evirirken, Bolivya platosu denen y羹ksek bir b繹lgeyi meydana getirirler. En y羹ksek tepe olan Aconcagua, Bolivya s覺n覺rlar覺 i癟erisinde ve denizden 6969 m y羹ksekliktedir. Tepelerinde bir 癟ok g繹l vard覺r. Bunlar覺n en b羹y羹羹 Peru-Bolivya s覺n覺r覺ndaki Titicaca g繹l羹d羹r. G羹ney Brezilya’daki 襤guassu ve Paraguay’覺n g羹ney s覺n覺r覺n覺 癟izen Parana Irmaklar覺 su debisi fazla olan 覺rmaklard覺r. 襤癟 b繹lgelerde bulunan Amazon Irma覺 ise, d羹nyan覺n saniyede en fazla su ta覺yan 覺rma覺d覺r. Amazon b繹lgesi uzun ve tropik aa癟larla kapl覺d覺r. Bu b繹lgenin bir 癟ok yeri de batakl覺kt覺r. G羹ney Amerika g繹ller bak覺m覺ndan fakirdir. Bunlar覺n en b羹y羹kleri Titicaca ve Poopo g繹lleridir. Her ikisi de denizden bir hayli y羹ksektir.

襤klimi ve Bitki rt羹s羹

G羹ney Amerika’n覺n yer ekillerinin farkl覺l覺k g繹stermesi k覺t’ada 癟eitli iklim tiplerinin bulunmas覺na sebep olur. Ekvator tipi, tropikal, 覺l覺man ve souk iklim g繹r羹l羹r. Amazon b繹lgesi, kuzeydou ve kuzeybat覺 k覺y覺lar覺yla ili’nin g羹neybat覺s覺 bol ya覺 alan b繹lgeleridir. K覺tan覺n g羹neydou b繹lgelerinde denizin tesiriyle en souk ayda bile s覺cakl覺k s覺f覺r derecenin 羹st羹ndedir. K覺tan覺n dou ve bat覺 k覺y覺lar覺nda Okyanus ak覺nt覺lar覺 iklimi etkiler. Peru ak覺nt覺s覺 k覺tan覺n g羹neybat覺 k覺y覺s覺n覺 soutur.Amazon havzas覺, “Selva” denilen b羹y羹k tropikal ormanlarla 繹rt羹l羹d羹r. Ormanlar 癟ok geni bir alana yay覺lm覺t覺r. Bu ormanlarda kau癟uk, ceviz aa癟lar覺 ve sert odunlu aa癟lar vard覺r. K覺ta dier aa癟 癟eitleri bak覺m覺ndan da 癟ok zengindir. Patagonya’da bozk覺r bitkileri, Amazon havzas覺n覺n g羹neyindeki ormanlarda da bol mikdarda 癟am aac覺 bulunur. ili, 癟am ve yapraklar覺 d繹k羹len aa癟lar覺n meydana getirdikleri s覺k ormanlarla kapl覺d覺r. G羹ney Amerika’da 癟ok 癟eitli hayvan t羹rleri bulunur. Memelilerden, jaguarlar, pumalar, maymunlar, tapirler ve kan emen yarasalar gibi vahi hayvanlarla, s羹r羹ngenlerden yayg覺n olarak g繹r羹len boa y覺lanlar覺, zehirli y覺lanlar ve timsahlar覺n 癟eitli t羹rleri say覺labilir. K覺ta, ku t羹rleri bak覺m覺ndan da zengindir. Ayr覺ca bilhassa g羹ney b繹lgelerde 癟eitli gayeler i癟in “Lama” denilen bir hayvan yetitirilir.

Ekonomi

G羹ney Amerika’n覺n toplam 羹retiminin yar覺s覺n覺 tek ba覺na Brezilya ger癟ekletirir. Onu Arjantin ve Venezuela takib eder. Arjantin’de bol mikdarda b羹y羹k ve k羹癟羹k ba hayvan beslenir. Brezilya kahve yetitirmede d羹nyan覺n 繹nde gelen 羹lkelerindendir. K覺tada liman inas覺 ileridedir. Arjantin deniz yoluyla 癟ok mikdarda tah覺l ve et ihra癟 eder. Venezuela, d羹nyan覺n en 繹nemli petrol yataklar覺ndan birine sahiptir. Ayr覺ca, Arjantin, Brezilya, Ekvador, Peru ve Kolombiya’da petrol yataklar覺 bulunmutur. K覺tan覺n en 繹nemli yer alt覺 kayna覺 kolombiyumdur. G羹ney Amerika’da bilhassa k覺tan覺n bat覺 k覺sm覺 demiryolu yap覺m覺na m羹sait deildir. ok zor artlar alt覺nda demiryollar覺 ina edilmitir. Demiryollar覺 yap覺m覺ndaki g羹癟l羹k y羹z羹nden su yollar覺ndan b羹y羹k 繹l癟羹de istifade edilir. Nakliyat覺n b羹y羹k bir k覺sm覺nda u癟ak kullan覺l覺r. Hemen hemen her ehirde hava alanlar覺 vard覺r.

G羹ney Amerika lkeleri

  • Arjantin
  • Brezilya
  • Bolivya
  • Ekvador
  • Guyana
  • Frans覺z Guyanas覺
  • Kolombiya
  • Paraguay
  • Peru
  • Surinam
  • ili
  • Uruguay
  • Venezuela

Kuzey Amerika

Kuzey Amerika, kuzey yar覺m k羹rede bulunan, kuzeyde Arktik Okyanusu, douda Atlas Okyanusu, g羹neyde Karayip Denizi ve kuzeybat覺da B羹y羹k Okyanus ile 癟evrili olan k覺tad覺r. 24.230.000 km簡’lik bir alan oluturmaktad覺r. 2001 y覺l覺ndaki ortalama n羹fusu 454.225.000′dur. Asya ve Afrika’dan sonra 羹癟羹nc羹 b羹y羹k k覺tad覺r ve n羹fus olarak da Asya, Afrika ve Avrupa’dan sonra en kalabal覺k d繹rd羹nc羹 k覺tad覺r. Yeni D羹nya olarak da adland覺r覺lan kara kitlesinin kuzey k覺sm覺nda bulunmaktad覺r. Kuzey Amerika’n覺n G羹ney Amerika’ya tek kara balant覺s覺 dar Panama Kanal覺’d覺r.

Kanada’n覺n kuzeyinden balay覺p Orta Amerika’n覺n s覺n覺r覺nda Panama Cumhuriyeti’ndeki Punta Mariato noktas覺na kadard覺r. Y羹z繹l癟羹m羹 k覺ta y羹z繹l癟羹m羹n羹n d繹rtte biri kadard覺r. Bu adalar覺n toplam y羹z繹l癟羹m羹 23.491.000 kilometrekaredir. D羹nyan覺n en b羹y羹k adas覺 olan Gr繹nland bu k覺tadad覺r. K覺y覺lar覺nda 癟ok ada ve yar覺mada vard覺r. Bunlar覺n y羹z繹l癟羹m羹 k覺ta y羹z繹l癟羹m羹n羹n d繹rtte biri kadard覺r. Bu adalar覺n toplam y繹z繹l癟羹m羹 d繹rt milyon kilometrekareyi bulur. Kuzey Amerika’da ne zamandan beri hayat覺n var olduu bilinmemektedir. Ancak ilk olarak 25.000 y覺l kadar 繹nce K覺z覺lderililerin Asya’dan Kuzey Amerika’ya g繹癟 ettikleri ileri s羹r羹lmektedir. Eskimolar ise 605 sene 繹nce Kuzey Amerika’ya gelip yerlemilerdir. Kuzey Amerika’ya Avrupa’dan ilk gelen 襤skandinavyal覺lar, Gr繹nland’a yerlemilerdir. G羹n羹m羹zde Gr繹nland d覺覺nda Avrupal覺lar覺n yerletii kolonilerin hepsi ba覺ms覺zl覺klar覺n覺 ilan etmilerdir.

Fiziki Yap覺

Kuzey Amerika yap覺s覺 bak覺m覺ndan taban覺 kuzeyde olan bir ters 羹癟gene benzer. Kuzey-g羹ney dorultusunda 6440 kilometre uzunluunda ve Dou-bat覺 dorultusunda 7889 km geniliindedir. K覺t’an覺n G羹ney Amerika’ya balanan b繹lgesi k繹rfezlerle 癟evrili olup, bunlar覺n en uzunu Meksika K繹rfezidir.K覺tan覺n en bariz 繹zellii, belkemii say覺lan Kayal覺k dalar覺 ve bat覺 k覺y覺lar覺nda Alaska’dan Meksika’daki Sierra Madre Dalar覺na kadar uzanarak k覺vr覺lan “Cordillera” da kua覺d覺r. Dou Appalash Dalar覺 Atlas Okyanusuna paralel olarak uzan覺rlar. Appalash dalar覺n覺n bat覺s覺nda Kanada i癟lerine kadar uzayan b繹lgenin alt覺nda ve B羹y羹k G繹llerin g羹neyinde verimli topraklar vard覺r. Kuzey Amerika’n覺n i癟 k覺s覺mlar覺ndaki ovalar覺n bat覺 b繹l羹mlerine “B羹y羹k Ovalar” ad覺 verilir. Mississippi Vadisi de ovalar覺n merkezi kabul edilir.Kuzey Amerika’daki 覺rmaklar覺n en uzunu olan Mississippi ve Missouri, ABD’nin orta b繹lgesini tamamen kaplarlar. St. Lawrence Irma覺 ise Atlas Okyanusuna d繹k羹l羹r. Birleik Amerika ile Kanada aras覺nda bulunan g繹ller d羹nyan覺n en b羹y羹k g繹lleridir. En 繹nemlileri; Superior, Michigan, Erie, Ontario, Huron, Winnipeg g繹lleridir.

襤klimi ve Bitki rt羹s羹

Kuzey Amerika’n覺n iklimi b繹lgelere g繹re deiiklik g繹sterir. New Mexico ve Arizona eyaletlerinin kurak 癟繹llerinde deiik iklimler g繹r羹l羹r. B羹y羹k Okyanus ve Alaska Ak覺nt覺s覺n覺n tesiri ile ABD ve Kanada’n覺n bat覺 k覺y覺lar覺nda ya覺l覺 ve yaz覺n kurak bir iklim hakimdir. Dou k覺y覺lar覺n覺n iklimi de Golf Stream s覺cak su ak覺nt覺s覺 taraf覺ndan 覺l覺manlat覺r覺l覺r. 襤癟 b繹lgelerin al癟ak k覺s覺mlar覺nda d羹zensiz bir ya覺 vard覺r. G羹neyindeki k繹rfezlerle ABD’nin Atlas Okyanusu k覺y覺s覺ndaki b繹lgeler ise her an yaz kas覺rgas覺 tehlikesiyle kar覺 kar覺yad覺r. Bitki bak覺m覺ndan Kuzey Amerika 癟ok zengin bir k覺tad覺r. Gr繹nland, Alaska ve Kanada’da tundralar bulunur. Kuzeybat覺 k覺s覺mlar覺n i癟 b繹lgelerinde d羹nyan覺n en b羹y羹k aac覺 “Sekonya” yetiir. 襤ne yaprakl覺 aa癟 ormanlar覺 Kanada ve G羹neydou ABD’nin orta k覺s覺mlar覺nda 癟ok癟a g繹r羹l羹r. Doudaki k覺y覺lar ile i癟 k覺s覺mlar覺n en belirgin aa癟 t羹rleri k覺覺n yapraklar覺n覺 d繹ken aa癟lard覺r. Kuzey Amerika’da bulunan 癟繹llerin bitki 繹rt羹s羹 ise kakt羹s, 癟al覺 gibi bitkilerdir. K覺tan覺n i癟 kesimlerinde ve ovalar覺n b羹y羹k b繹l羹m羹nde ziraat ile ura覺l覺r.

  • N羹fusu 650 milyon
  • Y羹z繹l癟羹m羹 42 milyon km2
  • En y羹ksek noktas覺 Aconcagua (6960 m)
  • En al癟ak noktas覺l羹 Vadi (deniz seviyesinden 90 m aa覺)
  • En uzun nehri Mississippi (6780 km Missuri ile beraber)
  • En b羹y羹k g繹l羹 Superior
  • Ortalama y羹kseklik 625 m

襤klim ve bitki 繹rt羹s羹n羹n g繹sterdii deiiklie bal覺 olarak 癟eitli hayvanlara rastlan覺r. Bat覺daki ormanlarda geyikler, kuzey b繹lgelerde de kutup ay覺s覺, fok, mors gibi souk b繹lgelerin hayvanlar覺 yaar. Kuzey Amerika’da 癟ok say覺da timsah ve maymun da vard覺r. Bir zamanlar bilhassa bat覺 ABD’de g繹r羹len yaban s覺覺rlar覺n覺n say覺lar覺 son y覺llarda azalmaya balam覺t覺r. Ayr覺ca bal覺k t羹rleri bol bulunur. Bilhassa som bal覺覺 mehurdur. D羹nyan覺n en b羹y羹k ve zehirli y覺lanlar覺 bu k覺tada yaar.

Ekonomi

Kuzey Amerika bak覺r, demir, k繹m羹r, petrol, bak覺m覺ndan dier k覺talardan daha zengindir. K覺ta tabii gaz ve hidroelektrik enerjileri 羹retiminde d羹nyada en 繹nde gelir. Kuzey Amerika’da bal覺ca k繹m羹r yataklar覺 ABD ve Kanada’dad覺r. Ayr覺ca zengin petrol, demir, k羹k羹rt, nikel ve uranyum yataklar覺 vard覺r. D羹nyan覺n en 繹nemli uranyum kaynaklar覺ndan birisi de Kanada’dad覺r. Petrol gibi 繹nemli madenler ABD ve Kanada’da; kurun, 癟inko ve g羹m羹 yataklar覺 da Meksika’da bulunur.

Kanada ayr覺ca m覺s覺r, pamuk, arpa, pirin癟 羹retiminde 繹nde gelir. Et hayvanlar覺 bak覺m覺ndan da zengindir. K覺tan覺n 繹zellikle kuzey k覺y覺lar覺nda ve B羹y羹k G繹ller b繹lgesinde yayg覺n olarak bal覺k癟覺l覺k yap覺l覺r. Kuzey Amerika’da ula覺m 癟ok ileri olup, hava, demir ve karayollar覺 b羹y羹k 繹l癟羹de gelimitir. Ayr覺ca d羹nyan覺n en modern haberleme sistemine sahiptir. Her g羹n 2000 癟eit gazete yay覺nlanmaktad覺r.

Kuzey Amerika lkeleri

  • Amerika Birleik Devletleri (ABD)
  • Kanada
  • Meksika

Orta Amerika

Orta Amerika, Amerika K覺tas覺’n覺n kuzeyi ile g羹neyi aras覺nda yer alan orta b繹l羹m羹. Ayn覺 zamanda Meksika’n覺n g羹neydousunda ve Kolombiya’n覺n kuzeybat覺s覺nda yer al覺p B羹y羹k Okyanus ve Karayip Denizi’ne k覺y覺s覺 bulunmaktad覺r. Belize hari癟 t羹m devletlerin resmi dili 襤spanyolca olmas覺na ramen, Belize’de de 襤spanyolca 癟ok癟a konuulur. Amerika k覺t’as覺n覺n iki yar覺s覺n覺 birbirine balayan dar b繹lge. Y羹z繹l癟羹m羹 600.000 kilometrekaredir.

Fiziki Yap覺

Orta Amerika’n覺n g羹neybat覺s覺 dal覺kt覺r. Dalar kuzeydouya gittik癟e al癟al覺r. K覺t’an覺n g羹neybat覺 k覺y覺lar覺 oval覺k olmakla birlikte, bunlar dalar ile deniz aras覺nda dar bir erit halinde bulunurlar. Panama Kanal覺 Orta Amerika’n覺n en dar yerindedir. Bu kanal, Atlas Okyanusu ile B羹y羹k Okyanusu birbirine balar.Orta Amerika dalar覺n覺n en bariz 繹zellii, jeolojik bak覺m覺ndan yeni meydana gelmi olmas覺d覺r. Volkanik bir b繹lge olan Orta Amerika’da 250 kadar yanarda vard覺r. K覺tada s覺k s覺k deprem olur. B繹lgedeki b羹t羹n 繹nemli ehirler hemen hemen deprem kua覺 羹st羹nde bulunurlar. Orta Amerika’da dalar覺n yama癟lar覺 denize doru uzand覺覺ndan akarsular sadece k覺y覺 ovalar覺n覺 sular ve en k覺sa yoldan denize d繹k羹l羹r. Bundan dolay覺 b繹lgede m羹him denebilecek akarsu yoktur.

Bal覺ca g繹lleri

Nikaragua s覺n覺rlar覺 i癟erisinde bat覺da bulunan Managua ve Nikaragua g繹lleridir.

襤klimi ve Bitki rt羹s羹

Orta Amerika’da tropikal iklim g繹r羹l羹r. R羹zgarlar b繹lgede devaml覺 tesirlidir. Bu y羹zden k覺y覺 b繹lgelerinde 覺l覺man iklim hakimdir. B繹lgedeki vadilerde de 覺l覺man iklim g繹r羹l羹rken, y羹ksek b繹lgelerin iklimi souktur. Orta Amerika’da iklime bal覺 olarak bilhassa tropikal 羹r羹nler yetiir. Kahve ve muz b繹lgenin bal覺ca 羹r羹nleridir. Karayip Denizine doru olan k覺s覺mlar balta girmemi s覺k ormanlarla 繹rt羹l羹d羹r. Bu ormanlarda bol miktarda kau癟uk, maun, sedir ve palmiye aa癟lar覺 vard覺r. Orta Amerika’n覺n en 癟ok rastlanan hayvanlar覺 maymun ve papagand覺r. B繹lgenin kuzey k覺s覺mlar覺nda yabani olan kurt, geyik, tavan, sincap gibi hayvanlara rastlan覺r.

Ekonomi

Orta Amerika, Kuzey Amerika gibi maden bak覺m覺ndan 癟ok zengindir. B繹lgenin bir 癟ok yerinde bol mikdarda alt覺n, g羹m羹, bak覺r, kalay, kurun, demir, 癟inko ve k繹m羹r 癟覺kar覺l覺r.Orta Amerika’n覺n ekonomisi b羹y羹k 繹l癟羹de tar覺m ve hayvanc覺l覺a dayan覺r. B繹lgede elde edilen ciklet hammaddesi ve eker ihrac覺 sayesinde gelir salan覺r. Hindistan cevizi yetitirilmesi ve ar覺c覺l覺k ileri metotlarla yap覺l覺r. Ayr覺ca 癟ok mikdarda muz yetitirilir. Orta Amerika’n覺n 癟ou yerlerinde s覺覺r beslenir. B繹lgenin i癟 ula覺m覺 yetersizdir. Bunda b繹lgenin y羹ksek ve engebeli olmas覺n覺n b羹y羹k rol羹 vard覺r. Ta覺mac覺l覺k daha ziyade hayvanlarla, d覺 ticaret ise denizyolu ile yap覺l覺r.

Orta Amerika lkeleri

  • Belize
  • Antigua ve Barbuda
  • Bahamalar
  • Barbados
  • Dominika
  • Dominik Cumhuriyeti
  • El Salvador
  • Grenada
  • Guatemala
  • Haiti
  • Honduras
  • Jamaika
  • Kosta Rika
  • Porto Riko
  • K羹ba
  • Nikaragua
  • Panama

Yorum yok