Etiket: ABD

Antarktika

Antarktika, G├╝ney Yar─▒mk├╝re’nin en g├╝neyinde bulunan ve G├╝ney Kutbu’nu i├žeren k─▒tad─▒r. Afrika ve Okyanusya’n─▒n g├╝neyinde olan ve i├žinde ├╝lke bulunmayan tek k─▒ta. D├╝nyan─▒n en kurak yeridir, k─▒tan─▒n baz─▒ yerlerine 2 milyon sene ya─čmur ya─čmam─▒┼čt─▒r. G├╝neydeki efsanevi k─▒tan─▒n bulunmas─▒ 200 y─▒ll─▒k bir aray─▒┼čtan sonra, ancak 1840′ta ba┼čar─▒yla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. Yelkenlisiyle k─▒y─▒lar boyunca yakla┼č─▒k 2.000 km yol alan Charles Wilkes, denizlerden olu┼čan Kuzey Kutbu’nun tersine, G├╝ney Kutbu’nun oldu─ču yerde ger├žekten b├╝y├╝k bir k─▒ta bulundu─čunu kan─▒tlam─▒┼čt─▒r. 14,4 milyon km┬▓’lik y├╝z├Âl├ž├╝m├╝yle bu k─▒ta neredeyse AfrikaÔÇÖn─▒n yar─▒s─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndedir. Bu b├Âlgenin i├žinde G├╝ney Shetland, G├╝ney Georgia gibi birka├ž tak─▒mada da yer al─▒r.

Ad─▒, ÔÇťArktika’n─▒n kar┼č─▒s─▒ndakiÔÇŁ (Yunanca: Antarktikos) anlam─▒na gelen Antarktika’y─▒ ortalama 2.000 m kal─▒nl─▒─č─▒nda b├╝y├╝k bir buz katman─▒ z─▒rh gibi ├Ârter. Bir zamanlar ÔÇťula┼č─▒lamazÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan kutup noktas─▒nda buzun kal─▒nl─▒─č─▒ 4.335 mÔÇÖyi bulur. Bu buz k├╝tlesi 24 milyon km┬│’l├╝k hacmi ile yery├╝z├╝ndeki b├╝t├╝n buzlar─▒n y├╝zde 92ÔÇÖsini olu┼čturmaktad─▒r. K─▒y─▒lar─▒ndan kopan 350-600 m kal─▒nl─▒─č─▒ndaki buz par├žalar─▒ g├╝nde 1-3 m h─▒zla ilerler ve birbiri ├╝st├╝ne y─▒─č─▒l─▒r. Bu t├╝r y├╝zen y─▒─č─▒nlardan biri olan Ross Buzlas─▒ 540.000 km’yi bulan alan─▒yla neredeyse Fransa b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndedir. Gelgit olay─▒n─▒n buzladan kopard─▒─č─▒ b├╝y├╝k par├žalar y├╝zerek ├ževreye da─č─▒l─▒r. Bu t├╝r buzda─člar─▒ aras─▒nda 20.000 km┬▓ b├╝y├╝kl├╝─če ula┼čanlar olur.

G├╝ney Kutbu’nda yery├╝z├╝n├╝n en so─čuk ve en f─▒rt─▒nal─▒ iklimi egemendir. Ortalama s─▒cakl─▒k yaz aylar─▒nda -20┬░CÔÇÖdir ve bu, g├╝neyden f─▒rt─▒nalar esti─činde -70┬░C’ye kadar d├╝┼čebilir. Co─črafi G├╝ney Kutbu noktas─▒nda bulunan ABD g├Âzlem istasyonunda yap─▒lm─▒┼č ├Âl├ž├╝mlerde s─▒cakl─▒─č─▒n y─▒ll─▒k ortalamas─▒n─▒n -50┬░C oldu─ču, en s─▒cak ayda ancak -29┬░C’ye y├╝kseldi─či belirlenmi┼čtir. Yani yery├╝z├╝n├╝n bu en b├╝y├╝k buzdolab─▒n─▒n s─▒cakl─▒─č─▒ Kuzey Kutbu’ndan ortalama 22 derece daha d├╝┼č├╝kt├╝r. Bu durum do─čal olarak ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒ etkilemektedir. Kuzey Kutbu’nda 400′e yak─▒n ├ži├žek a├žan bitki t├╝r├╝ say─▒labilirken, G├╝ney Kutbu’nda bir tane bile olmamas─▒ bunun bir belirtisidir. Buna kar┼č─▒l─▒k k─▒tan─▒n k─▒y─▒lar─▒nda ve a├ž─▒k denizlerinde ├žok say─▒da hayvan ya┼čar. Penguenler, mart─▒lar, foklar ve balinalar so─čuk, ama besin maddesi a├ž─▒s─▒ndan zengin G├╝ney Kutbu denizlerindeki planktonlar─▒ ve bal─▒klar─▒ yiyerek ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rler.

K─▒tan─▒n ke┼čfi 16. y├╝zy─▒lda ba┼člam─▒┼čt─▒r. K─▒tan─▒n ke┼čfi ├žok say─▒da ka┼čifin can─▒na mal olmu┼čtur. 1911 y─▒l─▒nda Norve├žli ka┼čif Amundsen G├╝ney Kutup Noktas─▒na ula┼čan ilk insan olmu┼čtur. Antartika bug├╝n insanlar taraf─▒ndan yerle┼čilmemi┼č bir k─▒tad─▒r. K─▒tada bug├╝n ABD, Rusya, Arjantin, ─░ngiltere ve Norve├ž gibi ├╝lkelerin bilimsel ve askeri ama├žl─▒ ├╝sleri bulunmaktad─▒r. Arktik B├Âlge’ye g├Âre k─▒talar─▒n bir uzant─▒s─▒ h├ólinde olmay─▒p ayr─▒ bir k─▒ta durumundad─▒r. G├╝ney Amerika’n─▒n en u├ž noktas─▒ndan 950 km, Afrika’dan 3600 km ve Yeni Zelanda’dan 2200 km g├╝neydedir. Eski bir k─▒ta ├žekirde─či olan Do─ču Antarktika, Prekambriyen metamorfik ve kristalin kayalardan olu┼čmu┼čtur. Bunun ├╝zerini ├ťst Paleozoyik ve Alt Mesozovik’e volkanik ve tortullar kaplar. Do─ču Antarktika’da uzanan Transantlantik da─člar─▒ 4530 m’ye y├╝kselir. Bat─▒ Antarktika k├╝├ž├╝k ve fakat ├žok ar─▒zal─▒d─▒r; y├╝ksekli─či 5000 m yi a┼čan (5140 m) zirveler bulunur.

Bu k─▒tadaki buzul tabakas─▒n─▒n ortalama kal─▒nl─▒─č─▒ 2000 m’dir. Bu buzul k├╝tlesi, d├╝nyadaki tatl─▒ su rezervinin % 68′ini olu┼čturur. Buzullar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ hareket halindedir. ┼×ubat-Aral─▒k aylar─▒ aras─▒nda okyanus ├╝zerinde kal─▒n buzullar olu┼čur. Eyl├╝lde 8 milyon km┬▓ kaplayan buzul, yaz d├Âneminde k─▒smen eriyerek 3 milyon km┬▓’ye d├╝┼čer. Antarktika en so─čuk k─▒tad─▒r, Nisan-Eyl├╝l aras─▒ndaki ortalama s─▒cakl─▒k -65┬░C, Aral─▒k-┼×ubat aras─▒nda ise -30┬░C’dir. Y├╝zeyde s─▒cakl─▒k, havadan daha d├╝┼č├╝kt├╝r. K─▒tan─▒n kenar─▒ndan i├ž k─▒sm─▒na do─čru bazen saatte h─▒z─▒ 300 km’yi a┼čan ┼čiddetli r├╝zg├órlar meydana gelir.

Antartika’n─▒n i├ž kesimleri d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k so─čuk ├ž├Âl sahas─▒ olup y─▒ll─▒k ortalama ya─č─▒┼č 50 mm’dir. K─▒y─▒lara do─čru ya─č─▒┼č miktar─▒ artar ve so─čuk okyanusal iklim etkili olur. Atlantik k─▒tas─▒n─▒n kuzey kesimlerinde ├Âzellikle G├╝ney Okyanus’ta su s─▒cakl─▒─č─▒ yaz─▒n 10┬░C’nin alt─▒ndad─▒r. Burada 40-60 derece g├╝ney paralelleri aras─▒nda ┼čiddetli siklonik f─▒rt─▒nalar meydana gelir. Antarktika B├Âlgesi’nin karasal ekosistemi, canl─▒ ortam─▒ y├Ân├╝nden fakirdir. Buna kar┼č─▒l─▒k denizel ekosistem zengindir. Antarktika’n─▒n kenar─▒ndaki adalar, endemik bitkilerin vatan─▒ durumunda olup birka├ž t├╝r damarl─▒ ve ilkel bitkiler bulunur. Kemiksiz fauna ├žok azd─▒r, k─▒y─▒ kesiminde ├žok say─▒da penguen, ay─▒ bal─▒─č─▒ ve ku┼člar ya┼čar. Antaktik sahillerinde olgun olmayan topraklarda liken, yosun ve ci─čerotundan olu┼čan seyrek bir bitki ├Ârt├╝s├╝ yer al─▒r. Buzulla┼čman─▒n olmad─▒─č─▒ kenar kesimlerde kayalar─▒n alt─▒nda b├Âcekler ya┼čar.

G├╝ney Okyanus ile Antarktika aras─▒ndaki denizlerde hayat ├žok zengin ve okyanuslara g├Âre ├žok farkl─▒d─▒r. Burada ├žok zengin kabuklu hayvanlar, denizanas─▒ ve bal─▒klar ya┼čar. G├╝ney Okyanusun toplam biyomas─▒n─▒n %60 kadar─▒n─▒ bu b├Âlgedeki denizler sa─člar. Antarktika’da son derece zengin ve di─čer okyanuslardan farkl─▒ olan pelajik denizel ekosistem buzla kapl─▒ denizlerdedir. Burada g├╝ne┼č enerjisi ile organik maddeyi sentez eden tek h├╝creli algler, bol miktarda denizel canl─▒lar─▒n besin kayna─č─▒n─▒ olu┼čturur. Bu algler, et yiyici k├╝├ž├╝k planktonlar taraf─▒ndan yenir.

Et yiyen planktonlar, alt Antarktik ku┼čakta ├žok yayg─▒nd─▒r; buralarda ot yiyen planktonlar da ya┼čar. Her yaz tropikal denizlerden polar denizlere do─čru yiyecek bulmak i├žin g├Â├ž eden balinalar, burada beslenerek a─č─▒rl─▒klar─▒ %60 oran─▒nda artar. Di─čer denizel t├╝rlerin (bal─▒k, denizay─▒s─▒ ve ├žok de─či┼čik t├╝rde balinalar) beslenmesinde Antarktika b├Âlgesindeki denizlerin ├Ânemli pay─▒ vard─▒r. Antarktik b├Âlgenin sahillerinde say─▒lan 240 milyonu a┼čan ku┼člar, en az yar─▒m milyon ton biyomas olu┼čturur. Burada 20 milyondan fazla ├že┼čitli penguen t├╝rleri ya┼čar. Antarktik ve Alt-Antarktik’te alt─▒ t├╝r deniz ay─▒s─▒ bulunur.