Etiket: Afrika

Antarktika

Antarktika, G├╝ney Yar─▒mk├╝re’nin en g├╝neyinde bulunan ve G├╝ney Kutbu’nu i├žeren k─▒tad─▒r. Afrika ve Okyanusya’n─▒n g├╝neyinde olan ve i├žinde ├╝lke bulunmayan tek k─▒ta. D├╝nyan─▒n en kurak yeridir, k─▒tan─▒n baz─▒ yerlerine 2 milyon sene ya─čmur ya─čmam─▒┼čt─▒r. G├╝neydeki efsanevi k─▒tan─▒n bulunmas─▒ 200 y─▒ll─▒k bir aray─▒┼čtan sonra, ancak 1840′ta ba┼čar─▒yla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. Yelkenlisiyle k─▒y─▒lar boyunca yakla┼č─▒k 2.000 km yol alan Charles Wilkes, denizlerden olu┼čan Kuzey Kutbu’nun tersine, G├╝ney Kutbu’nun oldu─ču yerde ger├žekten b├╝y├╝k bir k─▒ta bulundu─čunu kan─▒tlam─▒┼čt─▒r. 14,4 milyon km┬▓’lik y├╝z├Âl├ž├╝m├╝yle bu k─▒ta neredeyse AfrikaÔÇÖn─▒n yar─▒s─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndedir. Bu b├Âlgenin i├žinde G├╝ney Shetland, G├╝ney Georgia gibi birka├ž tak─▒mada da yer al─▒r.

Ad─▒, ÔÇťArktika’n─▒n kar┼č─▒s─▒ndakiÔÇŁ (Yunanca: Antarktikos) anlam─▒na gelen Antarktika’y─▒ ortalama 2.000 m kal─▒nl─▒─č─▒nda b├╝y├╝k bir buz katman─▒ z─▒rh gibi ├Ârter. Bir zamanlar ÔÇťula┼č─▒lamazÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan kutup noktas─▒nda buzun kal─▒nl─▒─č─▒ 4.335 mÔÇÖyi bulur. Bu buz k├╝tlesi 24 milyon km┬│’l├╝k hacmi ile yery├╝z├╝ndeki b├╝t├╝n buzlar─▒n y├╝zde 92ÔÇÖsini olu┼čturmaktad─▒r. K─▒y─▒lar─▒ndan kopan 350-600 m kal─▒nl─▒─č─▒ndaki buz par├žalar─▒ g├╝nde 1-3 m h─▒zla ilerler ve birbiri ├╝st├╝ne y─▒─č─▒l─▒r. Bu t├╝r y├╝zen y─▒─č─▒nlardan biri olan Ross Buzlas─▒ 540.000 km’yi bulan alan─▒yla neredeyse Fransa b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndedir. Gelgit olay─▒n─▒n buzladan kopard─▒─č─▒ b├╝y├╝k par├žalar y├╝zerek ├ževreye da─č─▒l─▒r. Bu t├╝r buzda─člar─▒ aras─▒nda 20.000 km┬▓ b├╝y├╝kl├╝─če ula┼čanlar olur.

G├╝ney Kutbu’nda yery├╝z├╝n├╝n en so─čuk ve en f─▒rt─▒nal─▒ iklimi egemendir. Ortalama s─▒cakl─▒k yaz aylar─▒nda -20┬░CÔÇÖdir ve bu, g├╝neyden f─▒rt─▒nalar esti─činde -70┬░C’ye kadar d├╝┼čebilir. Co─črafi G├╝ney Kutbu noktas─▒nda bulunan ABD g├Âzlem istasyonunda yap─▒lm─▒┼č ├Âl├ž├╝mlerde s─▒cakl─▒─č─▒n y─▒ll─▒k ortalamas─▒n─▒n -50┬░C oldu─ču, en s─▒cak ayda ancak -29┬░C’ye y├╝kseldi─či belirlenmi┼čtir. Yani yery├╝z├╝n├╝n bu en b├╝y├╝k buzdolab─▒n─▒n s─▒cakl─▒─č─▒ Kuzey Kutbu’ndan ortalama 22 derece daha d├╝┼č├╝kt├╝r. Bu durum do─čal olarak ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒ etkilemektedir. Kuzey Kutbu’nda 400′e yak─▒n ├ži├žek a├žan bitki t├╝r├╝ say─▒labilirken, G├╝ney Kutbu’nda bir tane bile olmamas─▒ bunun bir belirtisidir. Buna kar┼č─▒l─▒k k─▒tan─▒n k─▒y─▒lar─▒nda ve a├ž─▒k denizlerinde ├žok say─▒da hayvan ya┼čar. Penguenler, mart─▒lar, foklar ve balinalar so─čuk, ama besin maddesi a├ž─▒s─▒ndan zengin G├╝ney Kutbu denizlerindeki planktonlar─▒ ve bal─▒klar─▒ yiyerek ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rler.

K─▒tan─▒n ke┼čfi 16. y├╝zy─▒lda ba┼člam─▒┼čt─▒r. K─▒tan─▒n ke┼čfi ├žok say─▒da ka┼čifin can─▒na mal olmu┼čtur. 1911 y─▒l─▒nda Norve├žli ka┼čif Amundsen G├╝ney Kutup Noktas─▒na ula┼čan ilk insan olmu┼čtur. Antartika bug├╝n insanlar taraf─▒ndan yerle┼čilmemi┼č bir k─▒tad─▒r. K─▒tada bug├╝n ABD, Rusya, Arjantin, ─░ngiltere ve Norve├ž gibi ├╝lkelerin bilimsel ve askeri ama├žl─▒ ├╝sleri bulunmaktad─▒r. Arktik B├Âlge’ye g├Âre k─▒talar─▒n bir uzant─▒s─▒ h├ólinde olmay─▒p ayr─▒ bir k─▒ta durumundad─▒r. G├╝ney Amerika’n─▒n en u├ž noktas─▒ndan 950 km, Afrika’dan 3600 km ve Yeni Zelanda’dan 2200 km g├╝neydedir. Eski bir k─▒ta ├žekirde─či olan Do─ču Antarktika, Prekambriyen metamorfik ve kristalin kayalardan olu┼čmu┼čtur. Bunun ├╝zerini ├ťst Paleozoyik ve Alt Mesozovik’e volkanik ve tortullar kaplar. Do─ču Antarktika’da uzanan Transantlantik da─člar─▒ 4530 m’ye y├╝kselir. Bat─▒ Antarktika k├╝├ž├╝k ve fakat ├žok ar─▒zal─▒d─▒r; y├╝ksekli─či 5000 m yi a┼čan (5140 m) zirveler bulunur.

Bu k─▒tadaki buzul tabakas─▒n─▒n ortalama kal─▒nl─▒─č─▒ 2000 m’dir. Bu buzul k├╝tlesi, d├╝nyadaki tatl─▒ su rezervinin % 68′ini olu┼čturur. Buzullar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ hareket halindedir. ┼×ubat-Aral─▒k aylar─▒ aras─▒nda okyanus ├╝zerinde kal─▒n buzullar olu┼čur. Eyl├╝lde 8 milyon km┬▓ kaplayan buzul, yaz d├Âneminde k─▒smen eriyerek 3 milyon km┬▓’ye d├╝┼čer. Antarktika en so─čuk k─▒tad─▒r, Nisan-Eyl├╝l aras─▒ndaki ortalama s─▒cakl─▒k -65┬░C, Aral─▒k-┼×ubat aras─▒nda ise -30┬░C’dir. Y├╝zeyde s─▒cakl─▒k, havadan daha d├╝┼č├╝kt├╝r. K─▒tan─▒n kenar─▒ndan i├ž k─▒sm─▒na do─čru bazen saatte h─▒z─▒ 300 km’yi a┼čan ┼čiddetli r├╝zg├órlar meydana gelir.

Antartika’n─▒n i├ž kesimleri d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k so─čuk ├ž├Âl sahas─▒ olup y─▒ll─▒k ortalama ya─č─▒┼č 50 mm’dir. K─▒y─▒lara do─čru ya─č─▒┼č miktar─▒ artar ve so─čuk okyanusal iklim etkili olur. Atlantik k─▒tas─▒n─▒n kuzey kesimlerinde ├Âzellikle G├╝ney Okyanus’ta su s─▒cakl─▒─č─▒ yaz─▒n 10┬░C’nin alt─▒ndad─▒r. Burada 40-60 derece g├╝ney paralelleri aras─▒nda ┼čiddetli siklonik f─▒rt─▒nalar meydana gelir. Antarktika B├Âlgesi’nin karasal ekosistemi, canl─▒ ortam─▒ y├Ân├╝nden fakirdir. Buna kar┼č─▒l─▒k denizel ekosistem zengindir. Antarktika’n─▒n kenar─▒ndaki adalar, endemik bitkilerin vatan─▒ durumunda olup birka├ž t├╝r damarl─▒ ve ilkel bitkiler bulunur. Kemiksiz fauna ├žok azd─▒r, k─▒y─▒ kesiminde ├žok say─▒da penguen, ay─▒ bal─▒─č─▒ ve ku┼člar ya┼čar. Antaktik sahillerinde olgun olmayan topraklarda liken, yosun ve ci─čerotundan olu┼čan seyrek bir bitki ├Ârt├╝s├╝ yer al─▒r. Buzulla┼čman─▒n olmad─▒─č─▒ kenar kesimlerde kayalar─▒n alt─▒nda b├Âcekler ya┼čar.

G├╝ney Okyanus ile Antarktika aras─▒ndaki denizlerde hayat ├žok zengin ve okyanuslara g├Âre ├žok farkl─▒d─▒r. Burada ├žok zengin kabuklu hayvanlar, denizanas─▒ ve bal─▒klar ya┼čar. G├╝ney Okyanusun toplam biyomas─▒n─▒n %60 kadar─▒n─▒ bu b├Âlgedeki denizler sa─člar. Antarktika’da son derece zengin ve di─čer okyanuslardan farkl─▒ olan pelajik denizel ekosistem buzla kapl─▒ denizlerdedir. Burada g├╝ne┼č enerjisi ile organik maddeyi sentez eden tek h├╝creli algler, bol miktarda denizel canl─▒lar─▒n besin kayna─č─▒n─▒ olu┼čturur. Bu algler, et yiyici k├╝├ž├╝k planktonlar taraf─▒ndan yenir.

Et yiyen planktonlar, alt Antarktik ku┼čakta ├žok yayg─▒nd─▒r; buralarda ot yiyen planktonlar da ya┼čar. Her yaz tropikal denizlerden polar denizlere do─čru yiyecek bulmak i├žin g├Â├ž eden balinalar, burada beslenerek a─č─▒rl─▒klar─▒ %60 oran─▒nda artar. Di─čer denizel t├╝rlerin (bal─▒k, denizay─▒s─▒ ve ├žok de─či┼čik t├╝rde balinalar) beslenmesinde Antarktika b├Âlgesindeki denizlerin ├Ânemli pay─▒ vard─▒r. Antarktik b├Âlgenin sahillerinde say─▒lan 240 milyonu a┼čan ku┼člar, en az yar─▒m milyon ton biyomas olu┼čturur. Burada 20 milyondan fazla ├že┼čitli penguen t├╝rleri ya┼čar. Antarktik ve Alt-Antarktik’te alt─▒ t├╝r deniz ay─▒s─▒ bulunur.

K─▒r─▒m-Kongo Kanamal─▒ Ate┼či ve Keneler

Kene (Ixodoidea), eklem bacakl─▒lar─▒n ├Âr├╝mce─čimsiler (Arachnida) s─▒n─▒f─▒ndan kan emici ve g├Âzs├╝z bir d─▒┼č parazittir. ├Âzellikle g├Â├žmen ku┼člarla hastal─▒klar─▒ yay─▒ld─▒klar─▒ bilinmektedir. ─░nsan, koyun, k├Âpek, kedi, deve gibi canl─▒lar─▒n derilerine yap─▒┼čarak kanlar─▒n─▒ emer. ÔÇťAs─▒l keneÔÇŁ olarak bilinir.

Ayr─▒ e┼čeylidir ve yumurta ile ├žo─čal─▒r. Di┼či yumurtalar─▒n─▒ yaprak, ├ž├Âp veya hayvan k─▒llar─▒ aras─▒na b─▒rak─▒r. Geli┼čimlerinde metamorfoz vard─▒r. Yumurtalar─▒ndan ├╝├ž ├žift bacakl─▒ larvalar ├ž─▒kar. Bunlar bir pupa devresi ge├žirerek 8 bacakl─▒ nimfalara (tam geli┼čmemi┼č yavrular) d├Ân├╝┼č├╝rler. Nimfalar da bir pupa safhas─▒ ge├žirdikten sonra ergin hale gelirler. Larva ve nimfalar genellikle kertenkeleler ├╝zerinde, erginler ise insan, koyun, s─▒─č─▒r, k├Âpek gibi memeliler ├╝zerinde parazit ya┼čarlar.

Kene

V├╝cutlar─▒ ba┼čla kayna┼čm─▒┼č bir g├Â─č├╝s ve torba bi├žimli di┼či 11-12 mmÔÇÖye kadar si┼čer. Erginlerinde d├Ârt ├žift bacak bulunur. Bacaklar─▒n u├žlar─▒nda ├žengeller ve vantuzlar vard─▒r. Deriye rahat├ža yap─▒┼čarak hortumlar─▒yla kan emerler. ─░yice ┼či┼čtikten sonra kendilerini yere atarak konaklar─▒ndan uzakla┼č─▒r, ot veya a─ča├žlara t─▒rman─▒rlar. ├ľn ayaklar─▒n─▒n u├žlar─▒ dokunma ve koku alma i├žin ├Âzelle┼čmi┼čtir. Ormanlarda bulundu─ču a─čac─▒n alt─▒ndan bir hayvan ge├žti─či takdirde ├╝zerine d├╝┼č├╝p derisine yap─▒┼č─▒r ve etine hortumunu sokarak kan─▒n─▒ emer. ─░lk iki bacak ├žifti ├Âne, son iki ├žifti geriye y├Ânelmi┼čtir. Bug├╝n 889 kene t├╝r├╝ bilinmektedir. Kenelerin hepsi zararl─▒, parazit ve k├Âr de─čildir. S─▒─č─▒r ve k├Âpek kene t├╝rleri g├Âzl├╝d├╝r. ─░nsan ve ehil hayvanlarda parazit ya┼čayanlar ├že┼čitli hastal─▒k mikroplar─▒n─▒ bula┼čt─▒rd─▒klar─▒ndan sa─čl─▒k bak─▒m─▒ndan zararl─▒d─▒r ve bir├žok bakteri de ├╝retmektedir.

Keneler, ├Âr├╝mcekgiller ailesinden olup, b├╝y├╝kl├╝kleri 1mm ile 5mm aras─▒ndad─▒r. Daha ├žok bahar ve yaz aylar─▒nda aktif haldedirler. K─▒rm─▒z─▒-kahverengi, yass─▒ ve oval, kan emici parazitlerdir. Genellikle insan ve hayvan kan─▒ndan beslenirler.

─░nsanlara ve hayvanlara hastal─▒k yayma hususunda me┼čhurdurlar. Kan emme potansiyeli v├╝cutlar─▒n─▒n 100 ile 200 kat─▒ aras─▒nda olabilir. Yavrular─▒nda alt─▒ bacak, yeti┼čkinlerinde 8 bacak vard─▒r. Kenelerin kafalar─▒nda delme ve emme organlar─▒ bulunmaktad─▒r. Kenenin ilk iki baca─č─▒nda duyu organlar─▒ bulunur. Bu bacaklarla kurbanlar─▒na tutunurlar. Solunumlar─▒n─▒ son iki bacaklarla yaparlar. ├ťreme organlar─▒ alt kar─▒n b├Âlgesinde bulunur.

K─▒r─▒m-Kongo Kanamal─▒ Ate┼či

K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼či, Afrika, Asya, Do─ču Avrupa ve Orta Do─ču ├╝lkelerinde g├Âr├╝len ├Âld├╝r├╝c├╝ bir viral hastal─▒kt─▒r. Bunyaviridae ailesinden Nairovirus t├╝r├╝ i├žinde yer alan vir├╝s├╝n yol a├žt─▒─č─▒ bu hastal─▒k %3-30 oran─▒nda ├Âl├╝mle neticeleniyor. Bu vir├╝sler, zarfl─▒ ve tek iplik├žikli RNA par├žac─▒─č─▒ndan olu┼čuyor. NairovirusÔÇÖlerin 34 t├╝r├╝ bulunuyor ve bunlar─▒n sadece 3ÔÇ▓├╝ insanlarda hastal─▒─ča yol a├ž─▒yor. Vir├╝sler, duyarl─▒ h├╝creler ├╝zerindeki al─▒c─▒lara tutunuyor ve h├╝cre i├žerisine al─▒n─▒yorlar. Genetik yap─▒s─▒ndaki farkl─▒l─▒klara g├Âre vir├╝s 8 alt gruba ayr─▒l─▒yor. T├╝rkiyeÔÇÖde elde edilen vir├╝sler, Rus ve Balkan vir├╝s gruplar─▒na %99 benzerlik g├Âsteriyor.

K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼čini insanlara keneler ta┼č─▒yor. Hyalomma t├╝r├╝nden keneler, ├Âzellikle de H. Marginatum marginatum, hastal─▒─č─▒n ta┼č─▒nmas─▒nda olduk├ža etkili. D├╝nya genelinde hastal─▒─č─▒n g├Âr├╝ld├╝─č├╝ b├Âlgelerle bu kene t├╝r├╝n├╝n ya┼čam alanlar─▒ ├Ârt├╝┼č├╝yor. Vir├╝s ta┼č─▒yan kenelerin ─▒s─▒rmas─▒ sonucunda veya hastal─▒─ča yakalanm─▒┼č insanlarla temasa ba─čl─▒ olarak hastal─▒k bula┼čabiliyor. Bug├╝ne kadar, vir├╝sle temas eden veya ta┼č─▒yan hi├žbir hayvanda hastal─▒k tespit edilebilmi┼č de─čildir. Keneleri ta┼č─▒ma olas─▒l─▒─č─▒ y├╝ksek olan tav┼čan ve yaban domuzu say─▒s─▒n─▒n ├žo─čalmas─▒ o b├Âlgede hastal─▒─č─▒n artmas─▒na yol a├žabiliyor. Son y─▒llarda, hastal─▒─č─▒ uzak ├╝lkelere ta┼č─▒yabilme ├Âzelli─čine sahip olan g├Â├žmen ku┼člar ├╝zerinde ara┼čt─▒rmalar yap─▒l─▒yor. K─▒r─▒m-Kongo Kanamal─▒ Ate┼či vir├╝s├╝ne ek olarak Bunyaviridae ailesinden Rift Vadisi Ate┼či ve Hanta vir├╝sleri biyoter├Ârizm ajanlar─▒ aras─▒nda say─▒l─▒yor. Hastal─▒─č─▒n ├žok geni┼č bir co─črafi alanda g├Âr├╝lebilmesi, y├╝ksek ├Âl├╝m riski ve vir├╝s├╝n biyoterorizm ajan─▒ olarak kullan─▒labilme ├Âzelli─či nedeniyle bu hastal─▒k olduk├ža ├Ânemli bir sa─čl─▒k sorunu kabul ediliyor.

Kene

─░lk olarak 12. y├╝zy─▒lda TacikistanÔÇÖda belirtileri g├Âr├╝len bu hastal─▒─č─▒n klinik olarak tan─▒mlanmas─▒ 2. D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda K─▒r─▒mÔÇÖa giden 200 Rus askerinde g├Âr├╝ld├╝kten sonra yap─▒┼čm─▒┼č. Vir├╝s, 1967 y─▒l─▒nda yenido─čan farelerden elde edildi. ├ťlkemizde ilk olarak 2002 y─▒l─▒nda g├Âr├╝len bu hastal─▒k 500ÔÇ▓den fazla ki┼čide tespit edildi ve bunlar─▒n 26ÔÇÖs─▒ kaybedildi. Bu vakalar─▒n neredeyse %90ÔÇ▓─▒n─▒, aktif ├žal─▒┼čma ya┼č─▒nda olan, kene ─▒s─▒r─▒─č─▒na maruz kalan, tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čan ki┼čiler olu┼čturuyor. Hastal─▒ktan ikinci s─▒rada etkilenen grup ise sa─čl─▒k ├žal─▒┼čanlar─▒. Bu nedenle, K─▒r─▒m-Kongo Kanamal─▒ Ate┼či olan hastalarla temas ederken mutlaka eldiven, uzun ├Ânl├╝k, maske ve g├Âzl├╝k kullan─▒lmas─▒ ├Âneriliyor. Hastal─▒─č─▒n hava yoluyla ge├žti─čine ait hen├╝z kesin bir kan─▒t bulunmuyor. Bu vir├╝s sadece insanlarda hastal─▒─ča yol a├ž─▒yor. Ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi ve damar h├╝crelerine sald─▒ran vir├╝sler, kendilerine kar┼č─▒ antikor salg─▒lanmas─▒n─▒ engelliyor ve damar h├╝crelerinde hasara yol a├ž─▒yor. Vir├╝sle temas eden her be┼č ki┼čiden birinde hastal─▒k g├Âr├╝l├╝yor.

Kenenin ─▒s─▒rmas─▒ ile hastal─▒k geli┼čmesi aras─▒ndaki s├╝re, yani ÔÇťkulu├žkaÔÇŁ d├Ânemi 3-7 g├╝n aras─▒nda. Kulu├žka d├Âneminden sonra, 41┬░CÔÇÖye kadar y├╝kselen ani ate┼č, ba┼č a─čr─▒s─▒, kas a─čr─▒lar─▒, ba┼č d├Ânmesi hastal─▒─č─▒n ilk belirtileri. Ate┼č ortalama 4-5 g├╝n s├╝r├╝yor ve bu belirtilere ek olarak ishal, bulant─▒ ve kusma g├Âr├╝l├╝yor. Y├╝z, boyun ve g├Â─č├╝ste k─▒zar─▒kl─▒k, g├Âz iltihaplar─▒ da di─čer belirtiler aras─▒nda say─▒l─▒yor. Genellikle 1-7 g├╝n s├╝ren bu d├Ânemden kanamal─▒ d├Ânem ba┼čl─▒yor. Kanama, b├╝y├╝k ├žo─čunlukla hastal─▒─č─▒n ba┼člamas─▒ndan sonraki 5-7 g├╝n i├žerisinde geli┼čiyor. Kanaman─▒n ┼čiddetine g├Âre ciltte k├╝├ž├╝k nokta tarz─▒ndaki k─▒zar─▒kl─▒klar veya b├╝y├╝k morluklar g├Âr├╝l├╝yor. A─č─▒z i├žerisi, di┼četi ve dudak kanamas─▒n─▒n g├Âr├╝ld├╝─č├╝ di─čer yerler. Kanama en s─▒k olarak sindirim sistemi, cinsel organlar, idrar yollar─▒ ve solunum yollar─▒nda oluyor. D─▒┼čk─▒da, idrarda veya balgamda kan g├Âr├╝lmesi s─▒k kar┼č─▒la┼č─▒lan bulgular aras─▒nda. Hastal─▒─č─▒n son d├Ânemi, yani ÔÇťkonvelesanÔÇŁ d├Ânem, hastal─▒─č─▒n g├Âr├╝lmesinden 10-20 g├╝n sonra ba┼čl─▒yor. Bu d├Ânemde kalp ritminde de─či┼čim, ge├žici sa├ž d├Âk├╝lmesi, solunum g├╝├žl├╝─č├╝, g├Ârmede g├╝├žl├╝k, i┼čitme ve haf─▒za kayb─▒ g├Âr├╝lebiliyor.

K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼činde en belirgin laboratuvar bulgusu, trombosit say─▒s─▒n─▒n d├╝┼čmesi. P─▒ht─▒la┼čmay─▒ sa─člayan trombositler ├Ânemli ├Âl├ž├╝de azal─▒yor ve kanamalara yol a├ž─▒yor. Beyaz kan h├╝crelerinin say─▒s─▒ azal─▒yor ve AST, ALT gibi karaci─čer enzimleri y├╝kseliyor. Bu kan de─čerlerinde normale g├Âre a┼č─▒r─▒ sapmalar, hastal─▒─č─▒n k├Ât├╝ gidi┼čine i┼čaret ediyor. E─čer hastal─▒k ├Âl├╝mle neticelenmezse, tam kan say─▒m─▒ ve biyokimya testleri dahil olmak ├╝zere t├╝m laboratuvar testleri yakla┼č─▒k 5-9 g├╝nde normal s─▒n─▒rlara d├Ân├╝yor.

Hastal─▒─č─▒n erken te┼čhis ve tedavisi, ├Âzellikle yay─▒l─▒m─▒n ├Ânlenmesi i├žin olduk├ža gerekli. Kene ─▒s─▒rma ├Âyk├╝s├╝ olan veya hastal─▒─č─▒n s─▒k g├Âr├╝ld├╝─č├╝ k─▒rsal b├Âlgelerden gelen ki┼čilerde ate┼č ve kas a─čr─▒lar─▒ varsa K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼činden ┼č├╝pheleniliyor. Tabi, her kanamas─▒ veya ate┼či olan ki┼čiler bu hastal─▒─ča yakalanm─▒┼č anlam─▒na gelmiyor.

Hastal─▒k k─▒sa seyirli oldu─ču i├žin bu t├╝r ┼čikayetlere uzun s├╝redir sahip olan ki┼čilerde ba┼čka hastal─▒klar─▒ da akla getirmek gerekiyor. Kanda d├╝┼č├╝k trombosit ve akyuvar say─▒s─▒, y├╝kselmi┼č karaci─čer enzim d├╝zeyleri te┼čhisi destekleyen laboratuvar bulgular─▒ aras─▒nda. Vir├╝se kar┼č─▒ v├╝cudun geli┼čtirdi─či IgM ve IgG antikorlar─▒ hastal─▒─č─▒n ba┼člamas─▒ndan 7 g├╝n sonra ELISA ve IFA testleriyle saptanabiliyor. Hastal─▒─č─▒n en kesin ve h─▒zl─▒ te┼čhisi ise ÔÇťters transkriptaz-polimeraz zincir reaksiyonuÔÇŁ (RT-PCR) y├Ântemi ile m├╝mk├╝n oluyor. Bu y├Ântem son derece ├Âzg├╝n, duyar─▒ ve h─▒zl─▒ sonu├ž veriyor.

K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼činde esas olarak destekleyici tedaviler uygulan─▒yor. Destekleyici tedavide, hastaya trombosit, taze donmu┼č plazma ve alyuvar sol├╝syonlar─▒ veriliyor. Bu tedavinin sonu├žlar─▒ g├╝nde bir ya da iki kez tam kan say─▒m─▒ yap─▒larak takip ediliyor. Olas─▒ kanama odaklar─▒n─▒ g├Âzlem alt─▒na almak, ├╝lser hastalar─▒na anti-├╝lser tedavisine ba┼člamak ve kanamalar─▒n ├Ânlenmesi gibi koruyucu ├Ânlemlerin al─▒nmas─▒ da gerekiyor. Ki┼činin s─▒v─▒ ve elektrolit dengesini g├Âzetim alt─▒na almak ve korumak destekleyici tedavinin di─čer hedeflerinden birisi.

Etki mekanizmas─▒ tam olarak bilinmese de ÔÇťribavirinÔÇť, K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼činde halen kullan─▒labilecek tek anti-viral ila├ž. Yeni ila├ž adaylar─▒ndan ribamidin ise ribavirinden 4,5-8 kat daha az etkili. Fareler ├╝zerinde yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, ribavirin tedavisinin ├Âl├╝m oran─▒n─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de azaltt─▒─č─▒ ve ya┼čam s├╝resini uzatt─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor. ─░nsanlarda bu ilac─▒n etkinli─či tam olarak bilinmese de hastal─▒─č─▒n te┼čhisi kesin olarak konulursa ilaca ba┼članmas─▒ gerekebiliyor. Hafif seyreden vakalarda ribavirin ├Ânerilmiyor. Ancak, a─č─▒r seyirli vakalarda ila├ž tedavisinin derhal ba┼člat─▒lmas─▒ ve 10 g├╝n s├╝resince devam edilmesi ├Âneriliyor. Bu hastalarda hen├╝z ribavirine ba─čl─▒ yan etki g├Âr├╝lm├╝yor. ─░lac─▒n gebelerde kullan─▒m─▒ ise sak─▒ncal─▒. Son y─▒llarda, v├╝cutta interferon ├╝retimini artt─▒ran ve ÔÇťMxAÔÇŁ olarak tan─▒mlanan bir ila├ž ├╝zerinde ├žal─▒┼čmalar yap─▒l─▒yor. Bu ilac─▒n vir├╝ste RNA sentezini engelledi─či belirtiliyor. K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼čine kar┼č─▒ geli┼čtirilmi┼č etkin bir a┼č─▒ hen├╝z piyasada bulunmuyor. Hastal─▒─č─▒n yay─▒lmas─▒n─▒n ├Ânlenmesi ve erken te┼čhis K─▒r─▒m-Kongo kanamal─▒ ate┼či ile m├╝cadelenin temel unsurlar─▒n─▒ olu┼čturuyor.

Kenenin Çıkarılması

Kan emen bir keneyi deriden bilgisizce s├Âk├╝p atmak hastal─▒k bula┼čma riskini art─▒rd─▒─č─▒ndan olduk├ža tehlikelidir. ├ç├╝nk├╝ ├ž─▒kar─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lan kene tepki olarak midesinde bulunan, mikrop ve bakterilerle dolu kan─▒ tekrar geriye bo┼čalt─▒r.C─▒mb─▒z, pens veya naylon ip yard─▒m─▒yla deriye en yak─▒n k─▒s─▒mdaki ba┼č─▒ndan s─▒k─▒ca tutularak dik olarak deriden ├žekilerek uzakla┼čt─▒r─▒l─▒r.

Kene

Keneleri m├╝mk├╝nse kendiniz ├ž─▒karmaya ├žal─▒┼čmay─▒n ve en k─▒sa s├╝rede uzman bir sa─čl─▒k g├Ârevlisi taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmas─▒n─▒ sa─člay─▒n. Yaln─▒zca birka├ž saat i├žinde ula┼čabilece─činiz yak─▒nl─▒kta bir sa─čl─▒k merkezi yoksa, keneyi T.C. Sa─čl─▒k Bakanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan ├Ânerilen y├Ântemlerle kendiniz ├ž─▒karmay─▒ tercih edin.

  1. Kenenin ├╝zerine hi├žbir ┼čekilde kimyasal madde d├Âkmeyin, bunu yaparsan─▒z kene rahats─▒z olup sizi b─▒rakabilir fakat bu esnada emdi─či kan─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ kusar, midesinden gelen tehlikeli vir├╝s ve mikroplar vucudunuza bula┼č─▒r.
  2. Ucu ince bir c─▒mb─▒z yard─▒m─▒yla, kenenin vucudunuza en yak─▒n noktas─▒ndan(kan emdi─či hortum) nazikce ve sa─člam bir ┼čekilde kavray─▒n.
  3. Sak─▒n kenenin vucuduna dokunmay─▒n, bu emdi─či kan─▒ geri bo┼čaltmas─▒na yol a├žar
  4. Kene ├ž─▒kt─▒ktan sonra ─▒s─▒r─▒lan yeri alkol, yoksa sabun ile temizleyin.
  5. Keneyi uygun bir ┼čekilde saklay─▒n. Gerekirse tan─▒mlama i├žin gerekli olabilir. Keneyi ├Âld├╝rmek i├žin ezmeyin, patlamas─▒na neden olabilir.
  6. En yak─▒n zamanda bir sa─čl─▒k kurulu┼čundan yard─▒m isteyin, kontrol yapt─▒r─▒n.

[Kaynak: wikipedia]