Etiket: Arjantin

Antarktika

Antarktika, G├╝ney Yar─▒mk├╝re’nin en g├╝neyinde bulunan ve G├╝ney Kutbu’nu i├žeren k─▒tad─▒r. Afrika ve Okyanusya’n─▒n g├╝neyinde olan ve i├žinde ├╝lke bulunmayan tek k─▒ta. D├╝nyan─▒n en kurak yeridir, k─▒tan─▒n baz─▒ yerlerine 2 milyon sene ya─čmur ya─čmam─▒┼čt─▒r. G├╝neydeki efsanevi k─▒tan─▒n bulunmas─▒ 200 y─▒ll─▒k bir aray─▒┼čtan sonra, ancak 1840′ta ba┼čar─▒yla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. Yelkenlisiyle k─▒y─▒lar boyunca yakla┼č─▒k 2.000 km yol alan Charles Wilkes, denizlerden olu┼čan Kuzey Kutbu’nun tersine, G├╝ney Kutbu’nun oldu─ču yerde ger├žekten b├╝y├╝k bir k─▒ta bulundu─čunu kan─▒tlam─▒┼čt─▒r. 14,4 milyon km┬▓’lik y├╝z├Âl├ž├╝m├╝yle bu k─▒ta neredeyse AfrikaÔÇÖn─▒n yar─▒s─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndedir. Bu b├Âlgenin i├žinde G├╝ney Shetland, G├╝ney Georgia gibi birka├ž tak─▒mada da yer al─▒r.

Ad─▒, ÔÇťArktika’n─▒n kar┼č─▒s─▒ndakiÔÇŁ (Yunanca: Antarktikos) anlam─▒na gelen Antarktika’y─▒ ortalama 2.000 m kal─▒nl─▒─č─▒nda b├╝y├╝k bir buz katman─▒ z─▒rh gibi ├Ârter. Bir zamanlar ÔÇťula┼č─▒lamazÔÇŁ diye adland─▒r─▒lan kutup noktas─▒nda buzun kal─▒nl─▒─č─▒ 4.335 mÔÇÖyi bulur. Bu buz k├╝tlesi 24 milyon km┬│’l├╝k hacmi ile yery├╝z├╝ndeki b├╝t├╝n buzlar─▒n y├╝zde 92ÔÇÖsini olu┼čturmaktad─▒r. K─▒y─▒lar─▒ndan kopan 350-600 m kal─▒nl─▒─č─▒ndaki buz par├žalar─▒ g├╝nde 1-3 m h─▒zla ilerler ve birbiri ├╝st├╝ne y─▒─č─▒l─▒r. Bu t├╝r y├╝zen y─▒─č─▒nlardan biri olan Ross Buzlas─▒ 540.000 km’yi bulan alan─▒yla neredeyse Fransa b├╝y├╝kl├╝─č├╝ndedir. Gelgit olay─▒n─▒n buzladan kopard─▒─č─▒ b├╝y├╝k par├žalar y├╝zerek ├ževreye da─č─▒l─▒r. Bu t├╝r buzda─člar─▒ aras─▒nda 20.000 km┬▓ b├╝y├╝kl├╝─če ula┼čanlar olur.

G├╝ney Kutbu’nda yery├╝z├╝n├╝n en so─čuk ve en f─▒rt─▒nal─▒ iklimi egemendir. Ortalama s─▒cakl─▒k yaz aylar─▒nda -20┬░CÔÇÖdir ve bu, g├╝neyden f─▒rt─▒nalar esti─činde -70┬░C’ye kadar d├╝┼čebilir. Co─črafi G├╝ney Kutbu noktas─▒nda bulunan ABD g├Âzlem istasyonunda yap─▒lm─▒┼č ├Âl├ž├╝mlerde s─▒cakl─▒─č─▒n y─▒ll─▒k ortalamas─▒n─▒n -50┬░C oldu─ču, en s─▒cak ayda ancak -29┬░C’ye y├╝kseldi─či belirlenmi┼čtir. Yani yery├╝z├╝n├╝n bu en b├╝y├╝k buzdolab─▒n─▒n s─▒cakl─▒─č─▒ Kuzey Kutbu’ndan ortalama 22 derece daha d├╝┼č├╝kt├╝r. Bu durum do─čal olarak ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒ etkilemektedir. Kuzey Kutbu’nda 400′e yak─▒n ├ži├žek a├žan bitki t├╝r├╝ say─▒labilirken, G├╝ney Kutbu’nda bir tane bile olmamas─▒ bunun bir belirtisidir. Buna kar┼č─▒l─▒k k─▒tan─▒n k─▒y─▒lar─▒nda ve a├ž─▒k denizlerinde ├žok say─▒da hayvan ya┼čar. Penguenler, mart─▒lar, foklar ve balinalar so─čuk, ama besin maddesi a├ž─▒s─▒ndan zengin G├╝ney Kutbu denizlerindeki planktonlar─▒ ve bal─▒klar─▒ yiyerek ya┼čamlar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝rler.

K─▒tan─▒n ke┼čfi 16. y├╝zy─▒lda ba┼člam─▒┼čt─▒r. K─▒tan─▒n ke┼čfi ├žok say─▒da ka┼čifin can─▒na mal olmu┼čtur. 1911 y─▒l─▒nda Norve├žli ka┼čif Amundsen G├╝ney Kutup Noktas─▒na ula┼čan ilk insan olmu┼čtur. Antartika bug├╝n insanlar taraf─▒ndan yerle┼čilmemi┼č bir k─▒tad─▒r. K─▒tada bug├╝n ABD, Rusya, Arjantin, ─░ngiltere ve Norve├ž gibi ├╝lkelerin bilimsel ve askeri ama├žl─▒ ├╝sleri bulunmaktad─▒r. Arktik B├Âlge’ye g├Âre k─▒talar─▒n bir uzant─▒s─▒ h├ólinde olmay─▒p ayr─▒ bir k─▒ta durumundad─▒r. G├╝ney Amerika’n─▒n en u├ž noktas─▒ndan 950 km, Afrika’dan 3600 km ve Yeni Zelanda’dan 2200 km g├╝neydedir. Eski bir k─▒ta ├žekirde─či olan Do─ču Antarktika, Prekambriyen metamorfik ve kristalin kayalardan olu┼čmu┼čtur. Bunun ├╝zerini ├ťst Paleozoyik ve Alt Mesozovik’e volkanik ve tortullar kaplar. Do─ču Antarktika’da uzanan Transantlantik da─člar─▒ 4530 m’ye y├╝kselir. Bat─▒ Antarktika k├╝├ž├╝k ve fakat ├žok ar─▒zal─▒d─▒r; y├╝ksekli─či 5000 m yi a┼čan (5140 m) zirveler bulunur.

Bu k─▒tadaki buzul tabakas─▒n─▒n ortalama kal─▒nl─▒─č─▒ 2000 m’dir. Bu buzul k├╝tlesi, d├╝nyadaki tatl─▒ su rezervinin % 68′ini olu┼čturur. Buzullar─▒n bir b├Âl├╝m├╝ hareket halindedir. ┼×ubat-Aral─▒k aylar─▒ aras─▒nda okyanus ├╝zerinde kal─▒n buzullar olu┼čur. Eyl├╝lde 8 milyon km┬▓ kaplayan buzul, yaz d├Âneminde k─▒smen eriyerek 3 milyon km┬▓’ye d├╝┼čer. Antarktika en so─čuk k─▒tad─▒r, Nisan-Eyl├╝l aras─▒ndaki ortalama s─▒cakl─▒k -65┬░C, Aral─▒k-┼×ubat aras─▒nda ise -30┬░C’dir. Y├╝zeyde s─▒cakl─▒k, havadan daha d├╝┼č├╝kt├╝r. K─▒tan─▒n kenar─▒ndan i├ž k─▒sm─▒na do─čru bazen saatte h─▒z─▒ 300 km’yi a┼čan ┼čiddetli r├╝zg├órlar meydana gelir.

Antartika’n─▒n i├ž kesimleri d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k so─čuk ├ž├Âl sahas─▒ olup y─▒ll─▒k ortalama ya─č─▒┼č 50 mm’dir. K─▒y─▒lara do─čru ya─č─▒┼č miktar─▒ artar ve so─čuk okyanusal iklim etkili olur. Atlantik k─▒tas─▒n─▒n kuzey kesimlerinde ├Âzellikle G├╝ney Okyanus’ta su s─▒cakl─▒─č─▒ yaz─▒n 10┬░C’nin alt─▒ndad─▒r. Burada 40-60 derece g├╝ney paralelleri aras─▒nda ┼čiddetli siklonik f─▒rt─▒nalar meydana gelir. Antarktika B├Âlgesi’nin karasal ekosistemi, canl─▒ ortam─▒ y├Ân├╝nden fakirdir. Buna kar┼č─▒l─▒k denizel ekosistem zengindir. Antarktika’n─▒n kenar─▒ndaki adalar, endemik bitkilerin vatan─▒ durumunda olup birka├ž t├╝r damarl─▒ ve ilkel bitkiler bulunur. Kemiksiz fauna ├žok azd─▒r, k─▒y─▒ kesiminde ├žok say─▒da penguen, ay─▒ bal─▒─č─▒ ve ku┼člar ya┼čar. Antaktik sahillerinde olgun olmayan topraklarda liken, yosun ve ci─čerotundan olu┼čan seyrek bir bitki ├Ârt├╝s├╝ yer al─▒r. Buzulla┼čman─▒n olmad─▒─č─▒ kenar kesimlerde kayalar─▒n alt─▒nda b├Âcekler ya┼čar.

G├╝ney Okyanus ile Antarktika aras─▒ndaki denizlerde hayat ├žok zengin ve okyanuslara g├Âre ├žok farkl─▒d─▒r. Burada ├žok zengin kabuklu hayvanlar, denizanas─▒ ve bal─▒klar ya┼čar. G├╝ney Okyanusun toplam biyomas─▒n─▒n %60 kadar─▒n─▒ bu b├Âlgedeki denizler sa─člar. Antarktika’da son derece zengin ve di─čer okyanuslardan farkl─▒ olan pelajik denizel ekosistem buzla kapl─▒ denizlerdedir. Burada g├╝ne┼č enerjisi ile organik maddeyi sentez eden tek h├╝creli algler, bol miktarda denizel canl─▒lar─▒n besin kayna─č─▒n─▒ olu┼čturur. Bu algler, et yiyici k├╝├ž├╝k planktonlar taraf─▒ndan yenir.

Et yiyen planktonlar, alt Antarktik ku┼čakta ├žok yayg─▒nd─▒r; buralarda ot yiyen planktonlar da ya┼čar. Her yaz tropikal denizlerden polar denizlere do─čru yiyecek bulmak i├žin g├Â├ž eden balinalar, burada beslenerek a─č─▒rl─▒klar─▒ %60 oran─▒nda artar. Di─čer denizel t├╝rlerin (bal─▒k, denizay─▒s─▒ ve ├žok de─či┼čik t├╝rde balinalar) beslenmesinde Antarktika b├Âlgesindeki denizlerin ├Ânemli pay─▒ vard─▒r. Antarktik b├Âlgenin sahillerinde say─▒lan 240 milyonu a┼čan ku┼člar, en az yar─▒m milyon ton biyomas olu┼čturur. Burada 20 milyondan fazla ├že┼čitli penguen t├╝rleri ya┼čar. Antarktik ve Alt-Antarktik’te alt─▒ t├╝r deniz ay─▒s─▒ bulunur.

Amerika K─▒tas─▒

Amerika, Bat─▒ Yar─▒mk├╝re’de, Yeni D├╝nya olarak adland─▒r─▒lan b├Âlgede, Kuzey Amerika, Orta Amerika, G├╝ney Amerika ve bunlara ba─čl─▒ adalardan meydana gelen k─▒talar ve adalar toplulu─ču. Bat─▒ dillerinde genellikle Amerikalar olarak adland─▒r─▒l─▒rken dilbilgisi kurallar─▒ gere─či T├╝rk├že’de Amerika olarak adland─▒r─▒l─▒r. Amerika s├Âzc├╝─č├╝ bir├žok dilde Amerika Birle┼čik Devletleri (ABD) anlam─▒nda da kullan─▒ld─▒─č─▒ i├žin kavram karma┼čas─▒na neden olabilmektedir. Amerika isminin k├Âkeni ile ilgili teorilerinden en ├žok kabul g├Âreni, ─░talyan ka┼čif Amerigo Vespucci’nin ad─▒ndan geldi─čine dair olan─▒d─▒r. ─░kinci bir teori k─▒taya ayak basan ilk Bat─▒ Avrupal─▒ olan John Cabot’nun finans├Âr├╝ Richard Amerike’nin ad─▒ndan t├╝retildi─čidir. Bir ba┼čka teori de bu ad─▒n Nikaragua’daki “Amerrique” b├Âlgesinin ad─▒ndan geldi─čidir.

America s├Âzc├╝─č├╝ 1500′l├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda yapt─▒─č─▒ iki yolculuk sonucu G├╝ney Amerika’n─▒n do─ču sahillerine ve Karayiplere ula┼čan ─░talyan denizci ve haritac─▒ Amerigo Vespucci’nin isminden t├╝retilmi┼čtir. Teoriye g├Âre, Alman haritac─▒ Martin Waldseem├╝ller bu ismi Vespucci’nin isminin Latince s├Âyleni┼či olan “Americus Vespucius”tan t├╝retmi┼čtir. 1507 y─▒l─▒nda Batlamyus’un “Kozmografya” eserinin Latince g├╝ncellemesi ├╝zerine ├žal─▒┼čan Martin Waldseem├╝ller, Vespucci’nin mektuplar─▒ndan birinde “Mundus Novus” ad─▒n─▒ verdi─či “Yeni D├╝nya”y─▒ ke┼čfetti─čini okuyunca, “Cosmographiae Introductio”da Amerika “America” ismini ├Ânerir.

Her ne kadar, Waldseem├╝ller’in ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n yay─▒lmas─▒yla “Amerika” terimi pop├╝lerlik kazand─▒ysa da, Vespucci’nin yaz─▒lar─▒ndaki tutars─▒zl─▒klar bir├žok ─░spanyol ve Portekizlinin ele┼čtirisine sebep oldu. Bu ele┼čtiriler Vespucci’nin di─čer denizcilerin ke┼čiflerini kendisininmi┼č gibi g├Âsterdi─čini s├Âyl├╝yor ve bununla birlikte de “Yeni D├╝nya” fikrine ┼č├╝pheyle bak─▒yordu. Yine de Avrupa’n─▒n di─čer ├╝lkelerinde “yeni d├╝nya” i├žin “Amerika” ve orada ya┼čayanlar i├žin de “Amerikal─▒” ad─▒ kullan─▒m─▒ yayg─▒nla┼č─▒yordu. Ancak ─░spanya ve Portekiz’de resm├« terim Do─ču Hint Adalar─▒ idi. Waldseem├╝ller “Amerika” ad─▒n─▒ kulland─▒─č─▒nda somut olarak Kristof Kolomb ve di─čer ka┼čifler taraf─▒ndan ke┼čfedilen Antilleri ve G├╝ney Amerika’n─▒n kuzeydo─ču sahillerini kastediyordu. “Amerika” ad─▒ ilk defa Bat─▒ yar─▒mk├╝redeki k─▒tan─▒n tamam─▒n─▒ adland─▒rmak i├žin 1538 y─▒l─▒nda Gerardus Mercator taraf─▒ndan bir harita ├╝zerinde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

G├╝ney Amerika

G├╝ney Amerika, Amerika’n─▒n g├╝ney yar─▒s─▒n─▒ olu┼čturan bir k─▒ta. B├╝y├╝k Okyanus’un do─čusunda, Atlas Okyanusu’nun bat─▒s─▒nda, Kuzey Amerika’n─▒n g├╝neyinde ve Antarktika’n─▒n kuzeyinde bulunur. G├╝ney Amerika, Amerika ismini Amerigo Vespucci’den sonra al─▒r. ├ç├╝nk├╝ o Amerika’n─▒n bat─▒ Hindistan olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen ilk Avrupal─▒ ─▒d─▒. Fakat Yeni d├╝nya Avrupal─▒’larca bilinmiyordu. G├╝ney 17.840.000 km kare lik bir alana sahiptir. Veya yakla┼č─▒k olarak D├╝nya y├╝zeyinin %3.5′i dir. 2005 y─▒l─▒na g├Âre n├╝fusu tahminen 371.000.000 dan daha fazla ─▒d─▒. G├╝ney Amerika alan s─▒ralamas─▒nda d├Ârd├╝nc├╝ (Asya, Afrika ve Kuzey Amerika’dan sonra) ve n├╝fusta be┼čincidir.

Fiziki Yap─▒

Yakla┼č─▒k olarak 17.832.000 kilometrekaredir. Kuzey-g├╝ney do─črultusunda 7200 km uzunlu─čunda, do─ču-bat─▒ do─črultusunda 5300 km geni┼čli─čindedir. K─▒tada belli ba┼čl─▒ d├Ârt y├╝ksek b├Âlge vard─▒r. Bunlar; And ve Guyena da─člar─▒ ile, Patagonya ve Brezilya yaylalar─▒d─▒r. And Da─člar─▒, d├╝nyan─▒n en uzun s─▒ra da─člar─▒d─▒r. G├╝ney Amerika’n─▒n bat─▒ k─▒y─▒lar─▒n─▒ tamamen ├ževirirken, Bolivya platosu denen y├╝ksek bir b├Âlgeyi meydana getirirler. En y├╝ksek tepe olan Aconcagua, Bolivya s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ve denizden 6969 m y├╝ksekliktedir. Tepelerinde bir ├žok g├Âl vard─▒r. Bunlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝ Peru-Bolivya s─▒n─▒r─▒ndaki Titicaca g├Âl├╝d├╝r. G├╝ney Brezilya’daki ─░guassu ve Paraguay’─▒n g├╝ney s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizen Parana Irmaklar─▒ su debisi fazla olan ─▒rmaklard─▒r. ─░├ž b├Âlgelerde bulunan Amazon Irma─č─▒ ise, d├╝nyan─▒n saniyede en fazla su ta┼č─▒yan ─▒rma─č─▒d─▒r. Amazon b├Âlgesi uzun ve tropik a─ča├žlarla kapl─▒d─▒r. Bu b├Âlgenin bir ├žok yeri de batakl─▒kt─▒r. G├╝ney Amerika g├Âller bak─▒m─▒ndan fakirdir. Bunlar─▒n en b├╝y├╝kleri Titicaca ve Poopo g├Âlleridir. Her ikisi de denizden bir hayli y├╝ksektir.

─░klimi ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

G├╝ney Amerika’n─▒n yer ┼čekillerinin farkl─▒l─▒k g├Âstermesi k─▒t’ada ├že┼čitli iklim tiplerinin bulunmas─▒na sebep olur. Ekvator tipi, tropikal, ─▒l─▒man ve so─čuk iklim g├Âr├╝l├╝r. Amazon b├Âlgesi, kuzeydo─ču ve kuzeybat─▒ k─▒y─▒lar─▒yla ┼×ili’nin g├╝neybat─▒s─▒ bol ya─č─▒┼č alan b├Âlgeleridir. K─▒tan─▒n g├╝neydo─ču b├Âlgelerinde denizin tesiriyle en so─čuk ayda bile s─▒cakl─▒k s─▒f─▒r derecenin ├╝st├╝ndedir. K─▒tan─▒n do─ču ve bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda Okyanus ak─▒nt─▒lar─▒ iklimi etkiler. Peru ak─▒nt─▒s─▒ k─▒tan─▒n g├╝neybat─▒ k─▒y─▒s─▒n─▒ so─čutur.Amazon havzas─▒, “Selva” denilen b├╝y├╝k tropikal ormanlarla ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Ormanlar ├žok geni┼č bir alana yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ormanlarda kau├žuk, ceviz a─ča├žlar─▒ ve sert odunlu a─ča├žlar vard─▒r. K─▒ta di─čer a─ča├ž ├že┼čitleri bak─▒m─▒ndan da ├žok zengindir. Patagonya’da bozk─▒r bitkileri, Amazon havzas─▒n─▒n g├╝neyindeki ormanlarda da bol mikdarda ├žam a─čac─▒ bulunur. ┼×ili, ├žam ve yapraklar─▒ d├Âk├╝len a─ča├žlar─▒n meydana getirdikleri s─▒k ormanlarla kapl─▒d─▒r. G├╝ney Amerika’da ├žok ├že┼čitli hayvan t├╝rleri bulunur. Memelilerden, jaguarlar, pumalar, maymunlar, tapirler ve kan emen yarasalar gibi vah┼či hayvanlarla, s├╝r├╝ngenlerden yayg─▒n olarak g├Âr├╝len boa y─▒lanlar─▒, zehirli y─▒lanlar ve timsahlar─▒n ├že┼čitli t├╝rleri say─▒labilir. K─▒ta, ku┼č t├╝rleri bak─▒m─▒ndan da zengindir. Ayr─▒ca bilhassa g├╝ney b├Âlgelerde ├že┼čitli gayeler i├žin “Lama” denilen bir hayvan yeti┼čtirilir.

Ekonomi

G├╝ney Amerika’n─▒n toplam ├╝retiminin yar─▒s─▒n─▒ tek ba┼č─▒na Brezilya ger├žekle┼čtirir. Onu Arjantin ve Venezuela takib eder. Arjantin’de bol mikdarda b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k ba┼č hayvan beslenir. Brezilya kahve yeti┼čtirmede d├╝nyan─▒n ├Ânde gelen ├╝lkelerindendir. K─▒tada liman in┼čas─▒ ileridedir. Arjantin deniz yoluyla ├žok mikdarda tah─▒l ve et ihra├ž eder. Venezuela, d├╝nyan─▒n en ├Ânemli petrol yataklar─▒ndan birine sahiptir. Ayr─▒ca, Arjantin, Brezilya, Ekvador, Peru ve Kolombiya’da petrol yataklar─▒ bulunmu┼čtur. K─▒tan─▒n en ├Ânemli yer alt─▒ kayna─č─▒ kolombiyumdur. G├╝ney Amerika’da bilhassa k─▒tan─▒n bat─▒ k─▒sm─▒ demiryolu yap─▒m─▒na m├╝sait de─čildir. ├çok zor ┼čartlar alt─▒nda demiryollar─▒ in┼ča edilmi┼čtir. Demiryollar─▒ yap─▒m─▒ndaki g├╝├žl├╝k y├╝z├╝nden su yollar─▒ndan b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de istifade edilir. Nakliyat─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒nda u├žak kullan─▒l─▒r. Hemen hemen her ┼čehirde hava alanlar─▒ vard─▒r.

G├╝ney Amerika ├ťlkeleri

  • Arjantin
  • Brezilya
  • Bolivya
  • Ekvador
  • Guyana
  • Frans─▒z Guyanas─▒
  • Kolombiya
  • Paraguay
  • Peru
  • Surinam
  • ┼×ili
  • Uruguay
  • Venezuela

Kuzey Amerika

Kuzey Amerika, kuzey yar─▒m k├╝rede bulunan, kuzeyde Arktik Okyanusu, do─čuda Atlas Okyanusu, g├╝neyde Karayip Denizi ve kuzeybat─▒da B├╝y├╝k Okyanus ile ├ževrili olan k─▒tad─▒r. 24.230.000 km┬▓’lik bir alan olu┼čturmaktad─▒r. 2001 y─▒l─▒ndaki ortalama n├╝fusu 454.225.000′dur. Asya ve Afrika’dan sonra ├╝├ž├╝nc├╝ b├╝y├╝k k─▒tad─▒r ve n├╝fus olarak da Asya, Afrika ve Avrupa’dan sonra en kalabal─▒k d├Ârd├╝nc├╝ k─▒tad─▒r. Yeni D├╝nya olarak da adland─▒r─▒lan kara kitlesinin kuzey k─▒sm─▒nda bulunmaktad─▒r. Kuzey Amerika’n─▒n G├╝ney Amerika’ya tek kara ba─člant─▒s─▒ dar Panama Kanal─▒’d─▒r.

Kanada’n─▒n kuzeyinden ba┼člay─▒p Orta Amerika’n─▒n s─▒n─▒r─▒nda Panama Cumhuriyeti’ndeki Punta Mariato noktas─▒na kadard─▒r. Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ k─▒ta y├╝z├Âl├ž├╝m├╝n├╝n d├Ârtte biri kadard─▒r. Bu adalar─▒n toplam y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 23.491.000 kilometrekaredir. D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k adas─▒ olan Gr├Ânland bu k─▒tadad─▒r. K─▒y─▒lar─▒nda ├žok ada ve yar─▒mada vard─▒r. Bunlar─▒n y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ k─▒ta y├╝z├Âl├ž├╝m├╝n├╝n d├Ârtte biri kadard─▒r. Bu adalar─▒n toplam y├Âz├Âl├ž├╝m├╝ d├Ârt milyon kilometrekareyi bulur. Kuzey Amerika’da ne zamandan beri hayat─▒n var oldu─ču bilinmemektedir. Ancak ilk olarak 25.000 y─▒l kadar ├Ânce K─▒z─▒lderililerin Asya’dan Kuzey Amerika’ya g├Â├ž ettikleri ileri s├╝r├╝lmektedir. Eskimolar ise 605 sene ├Ânce Kuzey Amerika’ya gelip yerle┼čmi┼člerdir. Kuzey Amerika’ya Avrupa’dan ilk gelen ─░skandinavyal─▒lar, Gr├Ânland’a yerle┼čmi┼člerdir. G├╝n├╝m├╝zde Gr├Ânland d─▒┼č─▒nda Avrupal─▒lar─▒n yerle┼čti─či kolonilerin hepsi ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ilan etmi┼člerdir.

Fiziki Yap─▒

Kuzey Amerika yap─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan taban─▒ kuzeyde olan bir ters ├╝├žgene benzer. Kuzey-g├╝ney do─črultusunda 6440 kilometre uzunlu─čunda ve Do─ču-bat─▒ do─črultusunda 7889 km geni┼čli─čindedir. K─▒t’an─▒n G├╝ney Amerika’ya ba─članan b├Âlgesi k├Ârfezlerle ├ževrili olup, bunlar─▒n en uzunu Meksika K├Ârfezidir.K─▒tan─▒n en bariz ├Âzelli─či, belkemi─či say─▒lan Kayal─▒k da─člar─▒ ve bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda Alaska’dan Meksika’daki Sierra Madre Da─člar─▒na kadar uzanarak k─▒vr─▒lan “Cordillera” da─č ku┼ča─č─▒d─▒r. Do─ču Appalash Da─člar─▒ Atlas Okyanusuna paralel olarak uzan─▒rlar. Appalash da─člar─▒n─▒n bat─▒s─▒nda Kanada i├žlerine kadar uzayan b├Âlgenin alt─▒nda ve B├╝y├╝k G├Âllerin g├╝neyinde verimli topraklar vard─▒r. Kuzey Amerika’n─▒n i├ž k─▒s─▒mlar─▒ndaki ovalar─▒n bat─▒ b├Âl├╝mlerine “B├╝y├╝k Ovalar” ad─▒ verilir. Mississippi Vadisi de ovalar─▒n merkezi kabul edilir.Kuzey Amerika’daki ─▒rmaklar─▒n en uzunu olan Mississippi ve Missouri, ABD’nin orta b├Âlgesini tamamen kaplarlar. St. Lawrence Irma─č─▒ ise Atlas Okyanusuna d├Âk├╝l├╝r. Birle┼čik Amerika ile Kanada aras─▒nda bulunan g├Âller d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k g├Âlleridir. En ├Ânemlileri; Superior, Michigan, Erie, Ontario, Huron, Winnipeg g├Âlleridir.

─░klimi ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

Kuzey Amerika’n─▒n iklimi b├Âlgelere g├Âre de─či┼čiklik g├Âsterir. New Mexico ve Arizona eyaletlerinin kurak ├ž├Âllerinde de─či┼čik iklimler g├Âr├╝l├╝r. B├╝y├╝k Okyanus ve Alaska Ak─▒nt─▒s─▒n─▒n tesiri ile ABD ve Kanada’n─▒n bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda ya─č─▒┼čl─▒ ve yaz─▒n kurak bir iklim hakimdir. Do─ču k─▒y─▒lar─▒n─▒n iklimi de Golf Stream s─▒cak su ak─▒nt─▒s─▒ taraf─▒ndan ─▒l─▒manla┼čt─▒r─▒l─▒r. ─░├ž b├Âlgelerin al├žak k─▒s─▒mlar─▒nda d├╝zensiz bir ya─č─▒┼č vard─▒r. G├╝neyindeki k├Ârfezlerle ABD’nin Atlas Okyanusu k─▒y─▒s─▒ndaki b├Âlgeler ise her an yaz kas─▒rgas─▒ tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒yad─▒r. Bitki bak─▒m─▒ndan Kuzey Amerika ├žok zengin bir k─▒tad─▒r. Gr├Ânland, Alaska ve Kanada’da tundralar bulunur. Kuzeybat─▒ k─▒s─▒mlar─▒n i├ž b├Âlgelerinde d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k a─čac─▒ “Sekonya” yeti┼čir. ─░─čne yaprakl─▒ a─ča├ž ormanlar─▒ Kanada ve G├╝neydo─ču ABD’nin orta k─▒s─▒mlar─▒nda ├žok├ža g├Âr├╝l├╝r. Do─čudaki k─▒y─▒lar ile i├ž k─▒s─▒mlar─▒n en belirgin a─ča├ž t├╝rleri k─▒┼č─▒n yapraklar─▒n─▒ d├Âken a─ča├žlard─▒r. Kuzey Amerika’da bulunan ├ž├Âllerin bitki ├Ârt├╝s├╝ ise kakt├╝s, ├žal─▒ gibi bitkilerdir. K─▒tan─▒n i├ž kesimlerinde ve ovalar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nde ziraat ile u─čra┼č─▒l─▒r.

  • N├╝fusu 650 milyon
  • Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 42 milyon km2
  • En y├╝ksek noktas─▒ Aconcagua (6960 m)
  • En al├žak noktas─▒├ľl├╝ Vadi (deniz seviyesinden 90 m a┼ča─č─▒)
  • En uzun nehri Mississippi (6780 km Missuri ile beraber)
  • En b├╝y├╝k g├Âl├╝ Superior
  • Ortalama y├╝kseklik 625 m

─░klim ve bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n g├Âsterdi─či de─či┼čikli─če ba─čl─▒ olarak ├že┼čitli hayvanlara rastlan─▒r. Bat─▒daki ormanlarda geyikler, kuzey b├Âlgelerde de kutup ay─▒s─▒, fok, mors gibi so─čuk b├Âlgelerin hayvanlar─▒ ya┼čar. Kuzey Amerika’da ├žok say─▒da timsah ve maymun da vard─▒r. Bir zamanlar bilhassa bat─▒ ABD’de g├Âr├╝len yaban s─▒─č─▒rlar─▒n─▒n say─▒lar─▒ son y─▒llarda azalmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca bal─▒k t├╝rleri bol bulunur. Bilhassa som bal─▒─č─▒ me┼čhurdur. D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k ve zehirli y─▒lanlar─▒ bu k─▒tada ya┼čar.

Ekonomi

Kuzey Amerika bak─▒r, demir, k├Âm├╝r, petrol, bak─▒m─▒ndan di─čer k─▒talardan daha zengindir. K─▒ta tabii gaz ve hidroelektrik enerjileri ├╝retiminde d├╝nyada en ├Ânde gelir. Kuzey Amerika’da ba┼čl─▒ca k├Âm├╝r yataklar─▒ ABD ve Kanada’dad─▒r. Ayr─▒ca zengin petrol, demir, k├╝k├╝rt, nikel ve uranyum yataklar─▒ vard─▒r. D├╝nyan─▒n en ├Ânemli uranyum kaynaklar─▒ndan birisi de Kanada’dad─▒r. Petrol gibi ├Ânemli madenler ABD ve Kanada’da; kur┼čun, ├žinko ve g├╝m├╝┼č yataklar─▒ da Meksika’da bulunur.

Kanada ayr─▒ca m─▒s─▒r, pamuk, arpa, pirin├ž ├╝retiminde ├Ânde gelir. Et hayvanlar─▒ bak─▒m─▒ndan da zengindir. K─▒tan─▒n ├Âzellikle kuzey k─▒y─▒lar─▒nda ve B├╝y├╝k G├Âller b├Âlgesinde yayg─▒n olarak bal─▒k├ž─▒l─▒k yap─▒l─▒r. Kuzey Amerika’da ula┼č─▒m ├žok ileri olup, hava, demir ve karayollar─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de geli┼čmi┼čtir. Ayr─▒ca d├╝nyan─▒n en modern haberle┼čme sistemine sahiptir. Her g├╝n 2000 ├že┼čit gazete yay─▒nlanmaktad─▒r.

Kuzey Amerika ├ťlkeleri

  • Amerika Birle┼čik Devletleri (ABD)
  • Kanada
  • Meksika

Orta Amerika

Orta Amerika, Amerika K─▒tas─▒’n─▒n kuzeyi ile g├╝neyi aras─▒nda yer alan orta b├Âl├╝m├╝. Ayn─▒ zamanda Meksika’n─▒n g├╝neydo─čusunda ve Kolombiya’n─▒n kuzeybat─▒s─▒nda yer al─▒p B├╝y├╝k Okyanus ve Karayip Denizi’ne k─▒y─▒s─▒ bulunmaktad─▒r. Belize hari├ž t├╝m devletlerin resmi dili ─░spanyolca olmas─▒na ra─čmen, Belize’de de ─░spanyolca ├žok├ža konu┼čulur. Amerika k─▒t’as─▒n─▒n iki yar─▒s─▒n─▒ birbirine ba─člayan dar b├Âlge. Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 600.000 kilometrekaredir.

Fiziki Yap─▒

Orta Amerika’n─▒n g├╝neybat─▒s─▒ da─čl─▒kt─▒r. Da─člar kuzeydo─čuya gittik├že al├žal─▒r. K─▒t’an─▒n g├╝neybat─▒ k─▒y─▒lar─▒ oval─▒k olmakla birlikte, bunlar da─člar ile deniz aras─▒nda dar bir ┼čerit halinde bulunurlar. Panama Kanal─▒ Orta Amerika’n─▒n en dar yerindedir. Bu kanal, Atlas Okyanusu ile B├╝y├╝k Okyanusu birbirine ba─člar.Orta Amerika da─člar─▒n─▒n en bariz ├Âzelli─či, jeolojik bak─▒m─▒ndan yeni meydana gelmi┼č olmas─▒d─▒r. Volkanik bir b├Âlge olan Orta Amerika’da 250 kadar yanarda─č vard─▒r. K─▒tada s─▒k s─▒k deprem olur. B├Âlgedeki b├╝t├╝n ├Ânemli ┼čehirler hemen hemen deprem ku┼ča─č─▒ ├╝st├╝nde bulunurlar. Orta Amerika’da da─člar─▒n yama├žlar─▒ denize do─čru uzand─▒─č─▒ndan akarsular sadece k─▒y─▒ ovalar─▒n─▒ sular ve en k─▒sa yoldan denize d├Âk├╝l├╝r. Bundan dolay─▒ b├Âlgede m├╝him denebilecek akarsu yoktur.

Ba┼čl─▒ca g├Âlleri

Nikaragua s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bat─▒da bulunan Managua ve Nikaragua g├Âlleridir.

─░klimi ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

Orta Amerika’da tropikal iklim g├Âr├╝l├╝r. R├╝zgarlar b├Âlgede devaml─▒ tesirlidir. Bu y├╝zden k─▒y─▒ b├Âlgelerinde ─▒l─▒man iklim hakimdir. B├Âlgedeki vadilerde de ─▒l─▒man iklim g├Âr├╝l├╝rken, y├╝ksek b├Âlgelerin iklimi so─čuktur. Orta Amerika’da iklime ba─čl─▒ olarak bilhassa tropikal ├╝r├╝nler yeti┼čir. Kahve ve muz b├Âlgenin ba┼čl─▒ca ├╝r├╝nleridir. Karayip Denizine do─čru olan k─▒s─▒mlar balta girmemi┼č s─▒k ormanlarla ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Bu ormanlarda bol miktarda kau├žuk, maun, sedir ve palmiye a─ča├žlar─▒ vard─▒r. Orta Amerika’n─▒n en ├žok rastlanan hayvanlar─▒ maymun ve papagand─▒r. B├Âlgenin kuzey k─▒s─▒mlar─▒nda yabani olan kurt, geyik, tav┼čan, sincap gibi hayvanlara rastlan─▒r.

Ekonomi

Orta Amerika, Kuzey Amerika gibi maden bak─▒m─▒ndan ├žok zengindir. B├Âlgenin bir ├žok yerinde bol mikdarda alt─▒n, g├╝m├╝┼č, bak─▒r, kalay, kur┼čun, demir, ├žinko ve k├Âm├╝r ├ž─▒kar─▒l─▒r.Orta Amerika’n─▒n ekonomisi b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─ča dayan─▒r. B├Âlgede elde edilen ciklet hammaddesi ve ┼čeker ihrac─▒ sayesinde gelir sa─član─▒r. Hindistan cevizi yeti┼čtirilmesi ve ar─▒c─▒l─▒k ileri metotlarla yap─▒l─▒r. Ayr─▒ca ├žok mikdarda muz yeti┼čtirilir. Orta Amerika’n─▒n ├žo─ču yerlerinde s─▒─č─▒r beslenir. B├Âlgenin i├ž ula┼č─▒m─▒ yetersizdir. Bunda b├Âlgenin y├╝ksek ve engebeli olmas─▒n─▒n b├╝y├╝k rol├╝ vard─▒r. Ta┼č─▒mac─▒l─▒k daha ziyade hayvanlarla, d─▒┼č ticaret ise denizyolu ile yap─▒l─▒r.

Orta Amerika ├ťlkeleri

  • Belize
  • Antigua ve Barbuda
  • Bahamalar
  • Barbados
  • Dominika
  • Dominik Cumhuriyeti
  • El Salvador
  • Grenada
  • Guatemala
  • Haiti
  • Honduras
  • Jamaika
  • Kosta Rika
  • Porto Riko
  • K├╝ba
  • Nikaragua
  • Panama