Etiket: dal

As─▒rl─▒k A─ča├žlar

As─▒rl─▒k A─ča├žlar

─░nce g├Âvdesi, zay─▒f dallar─▒ ve az say─▒daki yapraklar─▒ ile as─▒rl─▒k a─ča├žlara g─▒pta eden bir fidan─▒n ├Âyk├╝s├╝d├╝r, her insan─▒n ya┼čam─▒. K├Âk├╝ndeki cevher ayn─▒d─▒r as─▒rl─▒k a─ča├žlarla ama o bilmez, sadece d─▒┼čar─▒dan gelecek suya, topraktan ald─▒klar─▒na ve g├╝ne┼če bakar. Bir an ├Ânce b├╝y├╝mek ister; dallar─▒n─▒ g├Â─če uzatmak, yolculara g├Âlge olmak, muhte┼čem g├Âr├╝nt├╝s├╝yle herkesi etkilemek, ku┼člara yuva olmak ister.

Baharda ekilmi┼čtir, yaz─▒n g├╝zelli─čine ┼čahit olmu┼č, hen├╝z k─▒┼č─▒ g├Ârmemi┼čtir. Ve sonbahar kendisini g├Âsterdi─činde, sararan yapraklar─▒ can─▒n─▒ s─▒kar. Yoksa b├╝y├╝meden ├Âlecek midir? R├╝zgar ne kadar da ├žok sallar, sanki k├Âkleri ├ž─▒k─▒verecektir topraktan. Derken bir el uzan─▒r imdad─▒na, destekler ├žakar etraf─▒na.

Sarar─▒p d├Âk├╝len yapraklar─▒na engel olamaz ve k├Âklerinin zay─▒fl─▒─č─▒n─▒ fark eder. ─░┼čte o zaman anlar topra─č─▒n alt─▒n─▒n, ├╝st├╝ndeki k─▒s─▒mdan daha ├Ânemli oldu─čunu:├╝steki k─▒sm─▒n─▒n sa─člam ve g├╝zel olmas─▒ i├žin, alt─▒ndaki k─▒sm─▒n g├╝├žlendirilmesi gerekti─čini. G├Âr├╝nen hayat─▒n, g├Âr├╝nmeyen hayata s─▒ms─▒k─▒ ba─člarla ba─čland─▒k├ža g├╝├žlenece─čini ve g├╝zelle┼čece─čini anlam─▒┼č olur. Yoksa g├Âr├╝nen hayat bir ka├ž ayl─▒k, bir iki mevsimlik tecr├╝be ile sonlanacakt─▒r.

K├Âklerini derine uzatt─▒k├ža tatmad─▒─č─▒ sular─▒ tadan fidan daha da b├╝y├╝k, g├╝├žlenir ve bahar geldi─činde g├Âky├╝z├╝ne uzataca─č─▒ fazladan dallara sahiptir art─▒k. Yapraklar─▒ da artar. Hatta ├ži├žek vermeye de ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░┼čte o zaman topra─č─▒n alt─▒n─▒n, ├╝st├╝nden ├žok daha fazla ├Ânemli oldu─čuna bir kez daha ┼čahit olur, daha da uzat─▒r k├Âklerini derinlere. ├çi├žekleri bu kadar az olmamal─▒d─▒r.

G├╝zelli─či, g├╝zelle┼čmeyi sevdik├že b├╝y├╝yen fidan─▒n ┼čahit olaca─č─▒ daha ├žok ┼čeyler vard─▒r asl─▒nda. ├çi├žekleri bu yaz minik ve k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ olmu┼čtur. Bir k─▒┼č daha ge├žer. ├çi├žekleri ├žo─čald─▒─č─▒ gibi meyveye d├Ân├╝┼čenleri de olmu┼čtur. Meyve verebilmek, varl─▒─č─▒na daha bir anlam katar. Oysa hen├╝z meyvenin olgununu ├╝retece─čini bilmiyordur. Ham bir meyve vermek bu kadar mutlu k─▒larsa, bir s├╝r├╝ ve olgun olgun meyveler vermek kim bilir ne g├╝zeldir diye d├╝┼č├╝n├╝r. Daha azimle k├Âklerini uzat─▒r durur. K├Âkleri derinlere dald─▒k├ža b├╝y├╝r, g├╝├žlenir, g├╝zelle┼čir.

Bir bahar mevsimi, iki sevgili gelip g├Âvdesine yaslan─▒r, otururlar saatlerce. Bu g├╝zel sevgiye ┼čahitlik eder. K├Âklerinin ├Ânemini anlatmak ister gen├žlere, varl─▒─č─▒yla ibret olmak ister onlara. Gen├žler dinlemezler, ├╝stelik kalk─▒p birde g├Âvdesine adlar─▒n─▒n ba┼č harflerini kaz─▒rlar. B├╝y├╝k olman─▒n olgunlu─čuyla ses ├ž─▒karmaz ve kendi kendine yaras─▒n─▒ sarmay─▒ da ├Â─črenir. Yine de izini yok edemez. Bir ┼čey daha anlar ki, d─▒┼čar─▒dan gelen izler kendi varl─▒─č─▒n─▒n nelere ┼čahit oldu─čunun bir g├Âstergesidir asl─▒nda ve daha da olgunla┼č─▒r.

Bitmez fidan─▒n b├╝y├╝me ├Âyk├╝s├╝. Daha kim bilir nelere ┼čahit olacak. Geni┼čleyen ├žap─▒yla hangi canl─▒lara yuval─▒k edecek. ─░├ži bo┼čalsa bile, derinlere uzatt─▒─č─▒ k├Âkleri sayesinde ayakta kalmay─▒ ├Â─črenecek ve ├Â─čretecek okumay─▒ bilenlere. Bitki k├Âkleri yard─▒m─▒yla topra─č─▒n derinliklerini ara┼čt─▒r─▒r ve yiyece─čini temin eder. K├Âk u├žlar─▒ gayet narin yap─▒l─▒ olup bir nevi koruyucu k─▒l─▒fla kapl─▒d─▒r. Topra─č─▒ bir tirbu┼čon gibi helezoni hareketlerle deler. K├╝├ž├╝k bir ot par├žas─▒ geli┼čebilmek i├žin bir mevsim esnas─▒nda topra─ča tam 84.500 k├Âk ve bir milyona yak─▒n k├Âk k─▒l─▒ sal─▒verdi─či tespit edilmi┼čtir. Buna g├Âre mesela ya┼čl─▒ bir me┼čenin k├Âk sistemi ne ┼čekildedir? A─čac─▒n toprakalt─▒ k─▒s─▒mlar─▒ da, t─▒pk─▒ toprak ├╝st├╝ndeki gibi, g├Âvdeye tekab├╝l eden bir ana k├Âkle buna ba─čl─▒ muhtelif b├╝y├╝kl├╝kte dallardan ibarettir. Bu dallar─▒n u├žlar─▒ndan binlerce filiz ve milyonlarca k├Âk k─▒l─▒ f─▒┼čk─▒rm─▒┼čt─▒r. K├Âk k─▒llar─▒, k─▒lcal borucuklard─▒r. A─ča├ž su ihtiyac─▒n─▒ bunlar vas─▒tas─▒yla temin eder. Geri kalan k─▒s─▒mlar─▒ su ge├žirmeyen bir yap─▒dad─▒r. Onun i├žin a─ča├žlar─▒ sularken g├Âvdenin dibini su ile doldurman─▒n faydas─▒ yoktur. Bilakis hortumu en d─▒┼čtaki dallar─▒n alt─▒na do─čru ├ževirmelisiniz. Toprakta k├Âk k─▒llar─▒n─▒n en s─▒k bulundu─ču k─▒s─▒m buralara tesad├╝f eder.

Manevi Asans├Ârler

Suyun g├Âvde boyunca yukar─▒lara kadar ├ž─▒kmas─▒ nas─▒l m├╝mk├╝n olmaktad─▒r? Botanik├žiler baz─▒ boyalar yard─▒m─▒yla suyun ├žizdi─či yolu takip etmi┼člerdir. A─čac─▒n i├ž k─▒sm─▒ ,├žok ince sel├╝loz borucuklar─▒ndan ibaret bir nevi tulumba ┼čebekesiyle ├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu borucuklar k├Âk u├žlar─▒ndan yaprak damarlar─▒na kadar giderek topraktan al─▒nan suyu bitkinin her taraf─▒na naklederler. Suyu yukar─▒ ├žeken kuvvetlerin ba┼č─▒nda yapraklardaki g├Âzenekler vas─▒tas─▒yla vuku bulan terleme hadisesidir. As─▒rl─▒k bir g├╝rgen terleme ile g├╝nde takriben 50 litre su buharla┼čt─▒r─▒r. Bu da topraktan alt─▒ ayda 10 ton su ├žekebilecek bir kuvvet meydana getirmek demektir. Suyun y├╝kselmesine tesir eden di─čer iki kuvvet ise k─▒lcal borulardaki suyun kohezyonla ├žekilmesi ve k├Âkte meydana gelen bas─▒nc─▒n suyu yukar─▒ itmesidir. Bitkiye laz─▒m olan suyun k├Âklerdeki yapraklara kesintisiz olarak nakledilmesinde ├╝├ž fiziki kuvvetin birbiriyle ittifak i├žinde aciz bitkilerin yard─▒m─▒na ko┼čmalar─▒n─▒n sebebi ne olabilir?

Uzun ├ľm├╝r

A─ča├žlar─▒n ├Âmr├╝ insanlar─▒nkinden ├žok daha uzundur. ─░nsan, hayat─▒ boyunca durmadan kendini y─▒prat─▒r, halbuki a─ča├žlar toplad─▒klar─▒ kuvvetle seneden seneye b├╝sb├╝t├╝n sa─člamla┼č─▒rlar. Bir a─čac─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve ya┼č─▒ i├žin muayyen bir hudut yoktur. MeksikaÔÇÖda Ouaxaca ┼čehri yak─▒n─▒nda dev bir selvi bulunmaktad─▒r. A─čac─▒ ku┼čatabilmek i├žin etraf─▒nda 24 ki┼činin halka olup kollar─▒n─▒ a├žmas─▒ laz─▒md─▒r. Bir ormanc─▒l─▒k uzman─▒n─▒n tahminine g├Âre a─ča├ž 10.000 seneliktir.

A─ča├žlar─▒n Kucaklay─▒┼č─▒

A─ča├žlar─▒n b├╝y├╝melerine engel te┼čkil eden cisimlere kar┼č─▒ hareket tarzlar─▒ da dikkate de─čer. New YorkÔÇÖta Watertoo bir ├žiftlikte yeni yeti┼čmekte olan bir kayak a─čac─▒ vard─▒. 1861 y─▒l─▒nda ├žiftlik sahibi harbe giderken, ora─č─▒n─▒ a─čac─▒n bir dal─▒na asm─▒┼č ve kendisi d├Ân├╝nceye kadar kimsenin buna dokunmamas─▒n─▒ s├Âylemi┼čti. Adam harpte ├Âld├╝ ve a─ča├ž zamanla b├╝y├╝yerek ├želi─čin etraf─▒n─▒ kaplad─▒. ┼×imdi her y─▒l ÔÇťmilli anma g├╝n├╝ÔÇŁ nde bu a─ča├ž alt─▒nda bir t├Âren yap─▒l─▒yor. ├çok defa bir a─čac─▒n g├Âvdesi i├žine g├Âm├╝lm├╝┼č mermi, sapan demiri veya geyik boynuzu gibi cisimlere tesad├╝f edilir. Fakat KaliforniyaÔÇÖda Manposa eyaletinde bir ├žiftlikteki ├žam a─čac─▒n─▒n i├žinden ├ž─▒kar─▒lan bir kitap epey hayreti mucip olmu┼čtur. 1924ÔÇÖte bir ├ťniversite talebesi a─čac─▒n g├Âvdesinde g├Ârd├╝─č├╝ kabar─▒kl─▒─č─▒ ├žak─▒s─▒yla delince kitab─▒n k├╝├ž├╝k bir n├╝shas─▒yla kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒r.

B├╝y├╝me Belgesi

A─čac─▒n b├╝y├╝me kuvvetini veren ÔÇťkambiyumÔÇŁ denilen bir h├╝cre tabakas─▒d─▒r. ─░nce bir dal par├žas─▒n─▒ t─▒rna─č─▒n─▒zla kaz─▒y─▒n─▒z; kabu─čun alt─▒nda ye┼čil renkli bir k─▒s─▒m g├Âreceksiniz, i┼čte ÔÇťkambiyumÔÇŁ budur. Gayet ince ve narin yap─▒l─▒ olan bu tabakan─▒n ba┼čl─▒ca vazifesi h├╝creleri ikiye b├Âlmektir. B├Âl├╝nen h├╝crenin yar─▒s─▒ g├Âvdenin ortas─▒ndaki odun k─▒sm─▒na ilave olunur; di─čer yar─▒s─▒ ise yeni kabuk tabakalar─▒n─▒n te┼čkiline yarar.