Etiket: Ekvator Ginesi

Afrika K─▒tas─▒

Genel ├ľzellikleri

Eski d├╝nya karalar─▒ndan birisi olan Afrika, 30218000 km┬▓ y├╝z ├Âl├ž├╝m├╝ ile k─▒talar aras─▒nda Asya ve Amerika’n─▒n ard─▒ndan ├╝├ž├╝nc├╝ s─▒rada gelir. Afrika ad─▒, Kartaca’ya ilk defa ayak basan Romal─▒larca “Afri” veya “Africani” denilen oymaklar─▒n ad─▒ndan esinlenerek verilmi┼čtir. Afrika ad─▒ bu ├╝lkeye “P├Ân” sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda verilmi┼čtir. O zamana kadar Yunanl─▒ yazarlar bu k─▒taya “Libya” yani “Lebular Diyar─▒” derlerdi. Fakat M.S. 1 y├╝zy─▒l sonlar─▒nda bu isim b├╝t├╝n k─▒ta i├žin kullan─▒lmaya ba┼čland─▒. Afrika terimi daha sonra Arap├ža’ya “─░frikaya” ┼čeklinde ge├žmi┼čtir.

Afrika kuzey-g├╝ney do─črultusunda Tunus’taki Beyaz Burun (37┬░ 22′ 20″ K Paraleli) ile G├╝ney Afrika Cumhuriyeti’ndeki Ahulhas Burnu (34┬░ 50’28″ G Paraleli) aras─▒nda 8025 km boyunda, do─ču bat─▒ do─črultusunda ise; Somali’deki Ras Hafun Burnu (51┬░ 25′ 27″ D Meridyeni) ile Senegal’deki Ye┼čil Burun (17┬░ 31′ 17″ B Meridyeni) aras─▒nda 7416 km geni┼čli─čindedir. Afrika kuzeyden Akdeniz ile s─▒n─▒rlan─▒rken kuzeydo─čuda S├╝vey┼č kanal─▒ ile Asya’dan ayr─▒l─▒r. K─▒ta do─čuda K─▒z─▒ldeniz ve Hint Okyanusu ile kom┼čudur. Bab├╝lmendep Bo─čaz─▒ Arap Yar─▒madas─▒na 18 km yakla┼č─▒r. K─▒tan─▒n g├╝neyi yine Hint Okyanusu, bat─▒s─▒ Atlas Okyanusu ile ├ževrilidir. K─▒ta kuzeybat─▒da Avrupa’dan 14 km geni┼čli─čindeki Cebeli Tar─▒k Bo─čaz─▒ ile ayr─▒l─▒r.

Afrika k─▒y─▒lar─▒n─▒n a├ž─▒─č─▒ndaki birka├ž ada, geleneksel olarak k─▒tan─▒n birer par├žas─▒ say─▒l─▒r. Bunlar─▒n en ├Ânemlisi olan Madagaskar d├╝n┬şyan─▒n d├Ârd├╝nc├╝ b├╝y├╝k ada┼č─▒d─▒r ve birka├ž k├╝├ž├╝k adayla birlikte Madagaskar Cumhuriyeti’ni olu┼čturur. Afrika k─▒y─▒lar─▒n─▒n a├ž─▒─č─▒ndaki ├Âb├╝r adalardan Mauritius ba─č─▒ms─▒z bir devlettir. Zengibar Adas─▒ Tanzanya’n─▒n, Bioko ise Ekvator Ginesi’nin y├Ânetimindedir.

─░klim ko┼čullar─▒ Afrika’y─▒ de─či┼čik b├Âlgelere ay─▒r─▒r. Ekvatorun kuzeyinde ve g├╝neyinde ya─čmur ormanlar─▒ ku┼ča─č─▒ uzan─▒r. Ya─čmur ormanlar─▒n─▒n s─▒n─▒r─▒ndan ba┼člayan savanlar (otlaklar) kuzeyde Sahra, g├╝neybat─▒da Kalahari ├ž├Âllerine a├ž─▒l─▒r. ├ç├Âl iklimi daha kuzeye ├ž─▒k─▒ld─▒─č─▒nda yerini Akdeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒n, daha g├╝neye inildi─činde de G├╝ney Afrika’n─▒n ─▒l─▒man iklim ko┼čullar─▒na b─▒rak─▒r. Bu iklim farkl─▒l─▒klar─▒ Afrika insan─▒n─▒n ya┼čam─▒n─▒ ve tarihini de bi├žimlendirmi┼čtir. Ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒n g├╝├ž oldu─ču orman ve ├ž├Âllerde k├╝├ž├╝k topluluklar halinde ya┼čayan insanlar, d├╝zl├╝k yerlerde ve savanlarda b├╝y├╝k devletler kurabilmi┼člerdir. G├╝neydeki ve kuzeydeki ─▒l─▒man k─▒y─▒lar ise y├╝zy─▒llar boyunca Asyal─▒ ve Avrupal─▒ g├Â├žmenleri kendine ├žekmi┼čtir.

─░klim ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

S─▒cak ku┼čak iklimieri (Ekvatoral ve savan) etkilidir. Kuzeyde B├╝y├╝k Sahra, g├╝neyde Kalahari ├ž├Âl iklimlerinin g├Âr├╝ld├╝─č├╝ yerlerdir. Akdeniz k─▒y─▒s─▒nda ve G├╝ney Afrika’n─▒n Kap B├Âlgesinde Akdeniz iklimi etkili olmaktad─▒r. Afrika iklimi b├Âlgeden b├Âlgeye de─či┼čiklik g├Âstermektedir. En y├╝ksek tepelerinde yar─▒ Arktik iklimi g├Âr├╝l├╝r. K─▒tan─▒n kuzeyinin b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ ├ž├Âl ve kurakt─▒r, orta ve g├╝ney b├Âlgeleriyse savanlar ve ya─čmur ormanlar─▒ bar─▒nd─▒r─▒r. Ge├ži┼č b├Âlgelerinde bitki ├Ârt├╝s├╝ sahel ve bozk─▒r gibi de─či┼čik ┼čekillerdedir. Afrika d├╝nyan─▒n en s─▒cak k─▒tas─▒d─▒r, kurak alanlar ve ├ž├Âller y├╝zeyinin %60′─▒n─▒ kaplar. G├╝n├╝m├╝ze kadar ├Âl├ž├╝lm├╝┼č olan en y├╝ksek s─▒cakl─▒k 1922′de Libya’da ├Âl├ž├╝lm├╝┼čt├╝r (58┬░C).

Afrika’n─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ tropikal ve astropikal iklim ku┼čaklar─▒nda yer al─▒r. Yaln─▒z k─▒tan─▒n kuzeyindeki Akdeniz k─▒y─▒lar─▒nda, G├╝ney Afrika Cumhuriyeti’nin g├╝ney ve g├╝neybat─▒ kesimleri ile k─▒tan─▒n do─čusundaki y├╝ksek yerlerde ─▒l─▒man iklim egemendir. Bu iklim ku┼čaklar─▒n─▒ belirleyen en ├Ânemli etken ald─▒klar─▒ ya─č─▒┼č miktar─▒d─▒r. B├╝t├╝n y─▒l ya─č─▒┼č alan ekvator yak─▒n─▒ndaki d├╝zl├╝klerde y─▒l─▒n 160 g├╝n├╝ ┼čiddetli ya─č─▒┼č g├Âr├╝l├╝r. Bat─▒ k─▒y─▒s─▒ ormanlar─▒ da bol ya─č─▒┼č al─▒r. Ekvator ku┼ča─č─▒n─▒n kuzeyi ve g├╝neyi y─▒l─▒n be┼č-alt─▒ ay─▒nda kesinlikle ya─č─▒┼čl─▒d─▒r. Bu ya─č─▒┼člar─▒, ara s─▒ra sa─čanaklarla kesilen kurak bir mevsim izler. G├╝neye ve kuzeye gidildik├že azalan ya─č─▒┼č Sahra ve Kalahari ├ž├Âllerinde iyice azal─▒r. K─▒y─▒n─▒n ─▒l─▒man ku┼ča─č─▒ k─▒┼č aylar─▒nda genellikle orta ya─č─▒┼čl─▒d─▒r. Afrika’n─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nde s─▒cakl─▒k fazla de─či┼čmez ve ├ž├Âller ile ekvatordaki kimi b├Âlgeler d─▒┼č─▒nda, ender olarak 27┬░C’nin ├╝st├╝ne ├ž─▒kar. Sahra’da ise g├╝nbat─▒m─▒ndan sonra s─▒cakl─▒k donma noktas─▒na d├╝┼čebilir. Afrika’n─▒n do─čusundaki ve g├╝neyindeki da─čl─▒k b├Âlgeler bat─▒s─▒ndaki al├žak b├Âlgelerden daha serindir.

Afrika’n─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ ya savanlar ya da ├ž├Âllerle kapl─▒d─▒r. S─▒k ormanlar k─▒tan─▒n ancak onda birine yay─▒l─▒r. S─▒cak ve nemli ekvator b├Âlgelerinde sert odunlu, y├╝ksek a─ča├žlardan olu┼čan tropikal ya─čmur ormanlar─▒ yeti┼čir. Tepede birle┼čen a─ča├ž dallar─▒, ├žok az g├╝ne┼č ─▒┼č─▒─č─▒ ge├žiren, ├žat─▒ gibi bir kubbe olu┼čturur. I┼č─▒─č─▒n azl─▒─č─▒ nedeniyle orman taban─▒ndaki bitki ├Ârt├╝s├╝ seyrektir. Afrika’n─▒n tropik b├Âlgelerinde, tar─▒m alanlar─▒ a├žmak i├žin y├╝ksek a─ča├žl─▒ ormanlar kesilince bunlar─▒n yerini daha k─▒sa boylu ve daha az yararl─▒ a─ča├žlar alm─▒┼č, bu yeni ormanlar─▒n taban─▒nda s─▒k bir bitki ├Ârt├╝s├╝ geli┼čmi┼čtir. K─▒tan─▒n bu b├Âlgelerindeki a─ča├žlar k─▒┼č─▒n yapraklar─▒n─▒ d├Âkmeyen t├╝rlerdendir. Orman ku┼ča─č─▒n─▒ ├ževreleyen daha kurak iklim b├Âlgelerinde, otlaklar─▒n ve yer yer ormanlar─▒n bulundu─ču savanlardaki bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n boyu 3,5 metreye ula┼č─▒rken ├ž├Âllere do─čru bitkilerin boyu k─▒sal─▒r ve bozk─▒r otlar─▒na d├Ân├╝┼č├╝r. Buralardaki a├ž─▒k alanlar tah─▒l ├╝retimine ve hayvanc─▒l─▒─ča elveri┼člidir. Savanlar─▒n kuzeyinde ve g├╝neyinde iklim giderek kurakla┼č─▒r, otlaklar─▒n yerini ├ž├Âller al─▒r. Zaman zaman ya─čan ┼čiddetli ya─čmurlar─▒n hemen buharla┼čt─▒─č─▒ Sahra’y─▒ insanlar binlerce y─▒ld─▒r vahadan vahaya ula┼čarak ge├žmektedir. Yeralt─▒ su kaynaklar─▒yla beslenen bu vahalar hurma a─ča├žlar─▒n─▒n ve ba┼čka bitkilerin yeti┼čti─či tek sulak alanlard─▒r. Afrika’n─▒n g├╝ney ve kuzeyindeki k─▒y─▒ b├Âlgelerinde Akdeniz tipi bitki ├Ârt├╝s├╝ egemendir. Da─čl─▒k b├Âlgelerde iklim ve bitki ├Ârt├╝s├╝ y├╝ksekli─če ba─čl─▒ olarak de─či┼čir.

Akarsular ve G├Âller

├çok de─či┼čik y├╝zey bi├žimlerini bar─▒nd─▒ran AfrikaÔÇÖn─▒n do─čusu ve g├╝neyi y├╝ksek, bat─▒s─▒ daha al├žakt─▒r. Do─čudaki y├╝ksek b├Âlge, kuzeyde Etiyopya’n─▒n 4500 metreyi ge├žen da─čl─▒k alanlar─▒ndan g├╝neyde 3300 metreyi ge├žen Draken Da─člar─▒’na (Drakensberg) kadar uzan─▒r. Bu iki b├╝y├╝k da─čl─▒k b├Âlgenin aras─▒nda Do─ču Afrika Yaylas─▒, G├╝ney Afrika ve Zimbabve’ nin bozk─▒rlar─▒ gibi daha al├žak yaylalar yer al─▒r. Da─čl─▒k alan Afrika’n─▒n do─čusunda en b├╝y├╝k y├╝kseltilere ula┼č─▒r. Bunlar, Orta Kenya’daki Kenya Da─č─▒’n─▒n karlarla kapl─▒, 5199 metre y├╝kseklikteki doru─ču ile Tanzanya’daki, 5895 metre y├╝kseklikteki Kilimanjaro Da─č─▒’d─▒r. Bat─▒ya do─čru arazi giderek al├žal─▒r ve da─čl─▒k alanlar seyrekle┼čir. Sahra’daki Ahaggar ve Tibesti da─člar─▒n─▒n en y├╝ksek noktas─▒ 3415 metre, Fas’tan ba┼člayarak Cezayir ve Tunus’a kadar uzanan Atlas Da─člar─▒’n─▒n en y├╝ksek tepesi ise 4165 metredir. Bat─▒ Afrika’n─▒n en y├╝ksek b├Âl├╝m├╝, 4000 metreyi ge├žen Kamerun Da─č─▒ ile 1500 metreye ula┼čan Gine Da─člar─▒’d─▒r. K─▒tan─▒n en ├žarp─▒c─▒ y├╝zey bi├žimleri, Rift Sistemi olarak bilinen, do─čudaki bir dizi ├žatlak ya da u├žurumdur. Asya’n─▒n bat─▒s─▒ndan Afrika’n─▒n do─čusuna kadar iki k─▒tada 6400 km boyunca uzanan bu ├žatla─č─▒n Afrika’daki g├Âr├╝n├╝m├╝ derin ve uzun, dar vadilerdir. K─▒tan─▒n i├ž b├Âl├╝m├╝nde bir dizi ├ž├Âk├╝nt├╝ ve ├žukur yer al─▒r. Bat─▒daki Nijer ve Cad, do─čudaki Sudan, ortadaki Zaire, g├╝neydeki Kalahari ├žukurlar─▒ bunlar─▒n ba┼čl─▒calar─▒d─▒r.

Nil, Nijer, Kongo, Zambezi ├Ânemli akarsulard─▒r. K─▒tan─▒n do─čusunda kuzey-g├╝ney y├Ânl├╝ Gor ├žukurlu─čunda tektonik g├Âller fazlad─▒r. ├ľnemlileri Viktorya, Tanganika, Nyasa ve Rudolf g├Âlleridir. N├╝, Kongo, Nijer, Zambezi gibi d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k akarsular─▒ndan birka├ž─▒ Afrika’dad─▒r. D├╝nyan─▒n en uzun ─▒rma─č─▒ olan N├╝, ana kolu Beyaz N├╝’in kayna─č─▒ndan ba┼člayarak 6650 km boyunca uzan─▒r. Irma─č─▒n ak─▒┼č─▒n─▒ yer yer ├ža─člayanlar b├Âler. Bu ├ža─člayanlardan biri, II. Assuan Baraj─▒’n─▒n olu┼čturdu─ču Nas─▒r G├Âl├╝’yle kaplanm─▒┼čt─▒r. Kongo (Zaire) Irma─č─▒ Afrika’n─▒n ikinci uzun ─▒rma─č─▒d─▒r. Bir├žok kolla beslenerek, ekvator yak─▒n─▒ndaki geni┼č alanlarda akar. ├ça─člayanlarla kesintiye u─črad─▒─č─▒ndan ancak yer yer ula┼č─▒ma elveri┼člidir. Nijer Irma─č─▒ Gine’den do─čar, geni┼č bir yay ├žizerek kuzeye ve do─čuya akar, sonra g├╝neye d├Ânerek Gine K├Ârfezi’ne d├Âk├╝l├╝r. Afrika’n─▒n g├╝neyinde, do─čuya do─čru akan Zambezi ├╝zerinde, 108 metre y├╝ksekli─čindeki Victoria ├ça─člayan─▒ ve Kariba Baraj─▒ vard─▒r.

Afrika’da, ├žo─ču b├╝t├╝n ├ž─▒─č─▒n boyunca ula┼č─▒ma elveri┼čli olmayan daha bir├žok b├╝y├╝k ─▒rmak vard─▒r. K─▒tan─▒n bat─▒s─▒ndaki Senegal, Gambia ve Volta, g├╝neyindeki Oranj, Rovuma ve Limpopo ─▒rmaklar─▒ bunlardand─▒r. B├╝y├╝k G├Âller olarak bilinen g├Âller zinciri Afrika’n─▒n do─čusunda yer al─▒r. Bu g├Âllerin bir├žo─ču Rift Sistemi’nin kimi b├Âl├╝mlerini kaplar ve derinlikleri deniz d├╝zeyinin ├žok alt─▒na iner. Afrika g├Âllerinin en b├╝y├╝─č├╝, geni┼č bir ├žukurda yer alan ve Kuzey Amerika’daki Superior G├Âl├╝’nden sonra d├╝nyan─▒n ikinci b├╝y├╝k tatl─▒ su g├Âl├╝ olan Victoria G├Âl├╝’d├╝r. Gene bir ├žukur g├Âl├╝ olan kuzeybat─▒daki ├çad G├Âl├╝’n├╝n derinli─či ve alan─▒, mevsimlik ya─č─▒┼člara ba─čl─▒ olarak y─▒l boyunca de─či┼čir.

E─čitim ve Sa─čl─▒k

Geleneksel Afrika toplumlar─▒nda ├žocuklar topluluk i├žinde e─čitilir, ya┼čamlar─▒n─▒ nas─▒l kazanacaklar─▒n─▒ ve nas─▒l davranacaklar─▒n─▒ ana babalar─▒ndan, aile b├╝y├╝klerinden ├Â─črenirlerdi. 19. y├╝zy─▒lda Afrika’ya gelen H─▒ristiyan misyonerler (din adamlar─▒) Avrupa’daki e─čitim sistemlerini burada uygulamaya ba┼člad─▒lar. Ama Avrupal─▒lar─▒n s├Âm├╝rge y├Ânetimleri genellikle e─čitime ├žok az para ay─▒rd─▒─č─▒ndan milyonlarca Afrikal─▒ okuma yazma e─čitimi alamad─▒.

Bug├╝n Afrika’n─▒n ba─č─▒ms─▒z h├╝k├╝metleri, halklar─▒n─▒ sanayile┼čmi┼č bir d├╝nyan─▒n ya┼čam bi├žimine haz─▒rlamak gibi ├žok b├╝y├╝k bir e─čitim g├Âreviyle kar┼č─▒ kar┼č─▒yad─▒r. B├╝t├╝n Afrika ├╝lkelerinde e─čitim sorumlulu─čunu devlet ├╝stlenmi┼čtir. Bununla birlikte bir├žok h├╝k├╝metin b├╝t├╝n halka e─čitim olanaklar─▒ sa─člamak i├žin yeterli parasal kayna─č─▒ olmad─▒─č─▒ndan, g├╝n├╝m├╝z Afrika’s─▒nda pek ├žok ├žocuk okula gidemez.

├ça─čda┼č bir devleti y├Ânetmek i├žin gerekli olan y├Ânetici ve teknisyen kadrosunu yeti┼čtir┬şmek amac─▒yla bir├žok ├╝lkede ├╝niversiteler kurulmu┼čtur. D├╝nyan─▒n en eski ├╝niversitesi, 10. y├╝zy─▒lda Kahire’de kurulmu┼č bir ─░slam kurumu olan El-Azhar ├ťniversitesi’dir. Fas ve Tunus’ta da eski M├╝sl├╝man ├╝niversiteleri vard─▒r. S├Âm├╝rge d├Âneminde Avrupa e─čitim modeline uygun birka├ž ├╝niversite kurulmu┼čsa da, y├╝ksek├Â─čretimde as─▒l geli┼čme 20. y├╝zy─▒l ortalar─▒nda ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bug├╝n b├╝y├╝k Afrika ├╝lkelerinin hepsinde en az bir y├╝ksek├Â─čretim kurumu vard─▒r.

G├╝ney Afrika Cumhuriyeti’nde e─čitim, bu ├╝lkedeki ─▒rklar─▒ birbirinden ayr─▒ tutma politikas─▒na uygun olarak kesin bir ayr─▒mc─▒l─▒─ča dayan─▒r. Afrikal─▒lar, Avrupal─▒lar ve Asyal─▒lar ayr─▒ ayr─▒ okullara gider, ayr─▒ konularda e─čitilirler. Afrikaner dilindeki Apartheid s├Âzc├╝─č├╝yle adland─▒r─▒lan bu ─▒rk ayr─▒mc─▒l─▒─č─▒ politikas─▒ 20. y├╝zy─▒l─▒n son d├Âneminde ├╝lkede b├╝y├╝k huzursuzluklara ve ┼čiddet olaylar─▒na yol a├žm─▒┼č, ├Âb├╝r ├╝lkelerce ele┼čtirilip k─▒nanm─▒┼čt─▒r. S├Âm├╝rge y├Ânetimi alt─▒ndayken ├žok az doktoru ve hastanesi olan Afrika’da bug├╝n genel sa─čl─▒k d├╝zeyini y├╝kseltmek, s─▒tma, uyku hastal─▒─č─▒ ve veremle sava┼čmak i├žin b├╝y├╝k ├žabalar harcanmaktad─▒r.

Afrika Dilleri

Afrika’da 1000′e yak─▒n dil konu┼čulur. Bu say─▒ b├╝t├╝n d├╝nyada konu┼čulan toplam dil say─▒s─▒n─▒n yakla┼č─▒k d├Ârtte birine e┼čittir. Afrika dilleri, ortak k├Âkenli dilleri i├žeren d├Ârt dil ailesine ayr─▒l─▒r. Bunlar Afrika-Asya (Hami-Sami), Nijer-Kongo, Nil-Sahra ve Koisan dilleridir. Bu dil ailelerinin birbi┬şrinden ├žok de─či┼čik dilleri i├žermesi, bu dillerin b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla y├╝zy─▒llar ├Ânce, ├Ârne─čin Avrupa dillerinin olu┼čmas─▒ndan ├žok ├Ânce konu┼čul┬şdu─čunu g├Âsterir. G├╝n├╝m├╝zdeki Afrika-Asya ve Nijer-Kongo dil ailelerinin atalar─▒ olan diller belki de 10000 y─▒l ├Âncesine dayanmak┬ştad─▒r. Sahra’n─▒n kuzeyinde 80 milyon ki┼činin konu┼čtu─ču Arap├ža (bak. Arap├ža) Afrika-Asya dil ailesinin bir ├╝yesidir ve Afrika’n─▒n en yayg─▒n dilidir. Bir ba┼čka Afrika-Asya dili olan Berberi dilini ise Kuzey Afrika’n─▒n orta ve bat─▒ b├Âl├╝mlerinde yedi milyon ki┼či konu┼čur. ├ç├Âlde ya┼čayan Tuaregler bu say─▒n─▒n i├žindedir.

Sahra’n─▒n g├╝neyinde ilgin├ž bir dil ├že┼čitlili─či g├Âr├╝l├╝r. Nijer-Kongo dil ailesi, bilinen 800′├╝ a┼čk─▒n diliyle en geni┼č dil grubudur. Bu dillerin en tan─▒nanlar─▒ aras─▒nda Svahili ve Zulu gibi Bantu dilleri de bulunur. Svahili dilini Afrika’n─▒n do─čusunda 20 milyon ki┼či, Zulu dilini ise Afrika’n─▒n g├╝neyinde d├Ârt milyon ki┼či konu┼čmaktad─▒r. Afrika-Asya dil ailesinden ├çad grubu, Bat─▒ Afrika’da konu┼čulan.150 dili i├žerir. Bunlardan Hausa’y─▒ anadili olarak konu┼čanlar 20-25 milyon ki┼či dolay─▒ndad─▒r. Bu say─▒ Sahra’n─▒n g├╝neyinde herhangi bir ba┼čka dili konu┼čanlar─▒n say─▒s─▒ndan fazlad─▒r. Bununla birlikte, n├╝fusu birka├ž y├╝z├╝ ge├žmeyen k├╝├ž├╝k k├Âylerde konu┼čulan ├çad dilleri de vard─▒r. Bazen birbirine kom┼ču k├Âylerde ya┼čayanlar b├╝t├╝n├╝yle farkl─▒ diller konu┼čurlar. Bu b├╝y├╝k ├že┼čitlilik ├žo─ču kimsenin birden ├žok dil bildi─či anlam─▒na gelir. Bu insanlar anadillerine ek olarak en az bir dil daha bilirler. Birden ├žok dil konu┼čma, kamu e─čitimi ve kitle ileti┼čimi gibi ulusal g├Ârevlerin yerine getirilmesindeki g├╝├žl├╝kleri art─▒rd─▒─č─▒ndan sorun yaratmaktad─▒r. S─▒n─▒rlan i├žinde 250′yi a┼čk─▒n dilin konu┼čuldu─ču Nijerya gibi bir ├╝lkede, b├╝t├╝n bu dillerde kitap, gazete yay─▒mlaman─▒n, radyo-televizyon programlar─▒ haz─▒rlaman─▒n ne denli g├╝├ž oldu─ču ortadad─▒r.

Ticaret ve Yaz─▒┼čma Dilleri

Afrika’da konu┼čulan 1000′e yak─▒n dil aras─▒nda, bir milyondan daha ├žok ki┼činin konu┼čtu─ču dillerin say─▒s─▒ 30′u ge├žmez. Afrikal─▒lar bu b├╝y├╝k ├že┼čitlili─či gidermenin bir yolu olarak ortak ticaret ve yaz─▒┼čma dilleri (Lingua Franca) geli┼čtirmi┼člerdir. ├ľrne─čin Svahili dili Kenya ve Tanzanya’n─▒n resmi dili oldu─ču gibi, b├╝t├╝n Do─ču Afrika’da da ortak dil olarak kullan─▒l─▒r. Nijerya’n─▒n kuzey ve Nijer’in g├╝ney b├Âlgelerinde konu┼čulan Ffausa dili, Bat─▒ Afrika’n─▒n bu kesiminde ve ba┼čka b├Âlgelerinde ortak dil olarak benimsenmi┼čtir. Benzer bi├žimde, hem resmi ulusal dil, hem de ortak dil olarak kullan─▒lan Amhara dili Etiyopya’da ├žok yayg─▒nd─▒r. Lingala Orta Afrika’da yayg─▒n olarak konu┼čulur ve ayn─▒ b├Âlgenin ortak dilidir. ─░ngilizce, Frans─▒zca ve Portekizce gibi Avrupa dilleri de s├Âm├╝rge d├Âneminden bu yana Afrika ├╝lkelerinde ortak dil olarak kullan─▒l─▒r. B├Âylece Afrikal─▒ bir ├žocuk ilk ve ortaokulda anadiline ek olarak bir Afrika dili ile bir Avrupa dili ├Â─črenmek zorunda kalabilir. Bir├žok b├Âlgede, Avrupa ve Afrika dillerinin b├Âlgesel kar─▒┼č─▒mlar─▒ndan olu┼čan ve “karma dil” ad─▒ verilen diller geli┼čtirilmi┼čtir. Bat─▒ Afrika’da karma ─░ngilizce, Eski Frans─▒z Bat─▒ Afrikas─▒ b├Âlgelerinde de temeli Frans─▒zca olan bir karma dil konu┼čulur. G├╝ney Afrika’ da ise temeli Hollanda dili olan Afrikaner dili ─░ngilizce’nin yan─▒ s─▒ra resmi dil olarak kullan─▒l─▒r.

Afrika Dillerinin ├ľzellikleri

Afrika dillerinin, baz─▒lar─▒ d├╝nyan─▒n ├Âb├╝r dillerinde ender g├Âr├╝len ya da hi├ž bulunmayan birka├ž ├Ânemli ├Âzelli─či vard─▒r. Bir├žok Afrika dili “tonlu” (titremli) dildir. Bu dillerdeki s├Âzc├╝kler, konu┼čma s─▒ras─▒nda ses perdesinde ya┬şp─▒lan de─či┼čikliklerle farkl─▒ anlamlar kazan─▒r. Bunun i├žin genellikle ├╝├ž ayr─▒ ses y├╝ksekli─či kullan─▒l─▒r. ├ľrne─čin Nijerya’n─▒n orta b├Âlgesinde konu┼čulan ─░gala dilindeki awo s├Âzc├╝─č├╝, y├╝ksek-y├╝ksek, y├╝ksek-al├žak gibi de─či┼čik tonlamalarla s├Âylenebilir. Bu tonlamalar─▒n her biri ayn─▒ s├Âzc├╝─če “be├žtavu─ču”, “delik” gibi de─či┼čik anlamlar y├╝kler. Zaire’de konu┼čulan ve bir Nijer-Kongo dili olan Kele’de ise alambaka boili deyimi tonlamaya ba─čl─▒ olarak “o (erkek) ─▒rmak k─▒y─▒s─▒n─▒ g├Âzledi” ya da “o (erkek) kaynanas─▒n─▒ suda ha┼člad─▒” anlamlar─▒na gelebilir.

Afrika dillerinin ilgin├ž ve karma┼č─▒k ├Âzellikleri bu kadarla da bitmez. Zimbabve ile Mo┬şzambik’te konu┼čulan Sona dilinde “onun” ya da “onlar─▒n” demenin 256 de─či┼čik yolu oldu─ču ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Afrika’n─▒n g├╝neybat─▒s─▒nda ya┼čayan Bu┼čman (San) ve Hotanto (Koikoi) topluluklar─▒n─▒ da kapsayan yakla┼č─▒k 100.000 ki┼činin konu┼čtu─ču Koisan dilinde “┼čaklama” denen ├╝ns├╝zler bulunur. Afrika d─▒┼č─▒nda hi├žbir dilde bulunmayan bu seslerin bir ├Ârne─či, T├╝rk├žede be─čenmeme ya da kabul etmeme durumlar─▒nda kullan─▒lan “c─▒k” sesine benzer. Bir ba┼čka ├Ârne─či de dudaklar─▒ b├╝zerek ├ž─▒kar─▒lan yumu┼čak bir ├Âp├╝c├╝k sesine benzetilebilir. Baz─▒ Afrika dillerinin, ├Ârne─čin Kuzey Afrika’daki Arap├ža ve Berberi dili ile Etiyopya’daki Amhara dilinin eski bir ge├žmi┼če dayanan yaz─▒l─▒ edebiyatlar─▒ vard─▒r. Hausa, Svahili ve Nil-Sahra dil ailesinden Kanuri gibi dillerde Arap yaz─▒s─▒ndan kaynaklanan geleneksel yaz─▒ sistemleri benimsenmi┼čtir. Bununla birlikte g├╝n├╝m├╝zdeki Afrika yaz─▒ sistemlerinin pek ├žo─ču Latin k├Âkenli alfabelere dayan─▒r. Hausa, Svahili ve Zulu gibi dillerde bas─▒lan yay─▒nlar─▒n say─▒s─▒ g├╝nden g├╝ne artmaktad─▒r.

Afrika Dilleri ve Dil Aileleri

  • N─░JER-KONGO D─░LLER─░: Bantu: Ba─čanda, Batsvana, K─░kuyu, Kongo, Rjuanda, Rundt, Sotho, Svahili, Sona, Zutu. Bantu d─▒┼č─▒: Fulani, ─░bo, Mandingo (Mai─░nke), Mende, Mosi, Tvi, Volof, Yoruba.
  • N─░L-SAHRA D─░LLER─░: Kanuri, Masai, Nuer, N├╝bye diti ve ├ľb├╝rleri
  • AFR─░KA-ASYA (HAM─░-SAM─░) D─░LLER─░: Amhara dili, Arap├ža, Berberi dili. Gala, Hausa, Somali ve ├ľb├╝rleri.
  • KO─░SAN D─░LLER─░: Hotanto (Koikoi), Ksam (G├╝ney Bu┼čman yada San dili), Kung (Kuzey Bu┼čman ya da San dili) ve ├Âb├╝rleri
  • MALEZYA-POL─░NEZYA D─░LLER─░: Malga┼č

N├╝fus ├ľzellikleri

├ç├Âl ve s─▒cak ku┼čak iklimi nedeniyle yo─čun n├╝fuslu de─čildir. N├╝fus y├╝ksek kesimlerde ve k─▒y─▒lar ile Nil nehrinin a┼ča─č─▒ ├ž─▒─č─▒r─▒nda kalabal─▒kt─▒r.

Ekonomik Faaliyetler

Pamuk (M─▒s─▒r’da) kakao ve ├že┼čitli meyveler ├Ânem ta┼č─▒r. Avc─▒l─▒k temel ge├žim kaynaklar─▒ndan birisidir. En ├Ânemli zenginlik kaynaklar─▒ alt─▒n, krom, elmas, demir, bak─▒r, k├Âm├╝r ve kuzey kesimlerinde petrold├╝r.

Afrika ├ťlkeleri

Angola, Libya Arap Halk Sosyalist Cumhuriyeti, Cezayir Demokratik Halk Cumhuriyeti, Madagaskar Cumhuriyeti, M─▒s─▒r, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Moritanya, Ekvator Ginesi, Nijerya, Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti – Habe┼čistan, Orta Afrika Cumhuriyeti, Fas, Fildi┼či Sahili, Senegal, G├╝ney Afrika Cumhuriyeti, Sudan, Tanzanya, Kamerun, Tunus, Kenya, Uganda, Kongo Cumhuriyeti.

[Kaynak: Temel Britannica ve wikipedia]