Etiket: Galatasaray Lisesi

├ťnl├╝ T├╝rk Matematik├žiler

Osmanl─▒-T├╝rk matematik├žileri ├╝lkenin fen bilimlerindeki geri kalm─▒┼čl─▒─č─▒ nedeniyle zaman ve enerjilerini genellikle e─čitime ay─▒rm─▒┼člard─▒r. Ancak 19. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda ara┼čt─▒rma yapmak ve yeni bilgiler ├╝retmek f─▒rsat─▒n─▒ bulabilmi┼člerdir. Bu faaliyetlerin ba┼člad─▒─č─▒ ilk y├╝zy─▒l i├žinde uluslararas─▒ d├╝zeyde ara┼čt─▒rma ve yay─▒n yapm─▒┼č olmak kriteriyle tarand─▒─č─▒nda a┼ča─č─▒daki isimlere rastlanmaktad─▒r. 20. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan itibaren bu kritere uyan matematik├ži say─▒m─▒z epey artm─▒┼čt─▒r ancak hen├╝z hayatta olan matematik├žilerimizi, bu listenin biraz da tarihi bir de─čer ta┼č─▒mas─▒n─▒ hedefledi─čimizden, bu listeye almad─▒k.

Bug├╝nk├╝ T├╝rk matematik ortam─▒n─▒n olu┼čmas─▒na ciddi katk─▒lar yapm─▒┼č pek ├žok matematik├žimiz bu ├žabalar─▒ sonucu kendileri ara┼čt─▒rma ve yay─▒n yapmaya zaman bulamad─▒klar─▒ i├žin kendilerine duyulan minnettarl─▒k kendisini bu listede ifade edememektedir. Bu listeyi, tarihin insafs─▒zl─▒─č─▒na s─▒─č─▒narak, yaln─▒zca kendi d├Ânemlerinin g├╝ncel ara┼čt─▒rmalar─▒nda ba┼čar─▒ya ula┼čm─▒┼č ve art─▒k hayatta olmayan matematik├žilerimize ay─▒rd─▒k. Yine de listenin tam ya da eksik oldu─ču zaman i├žinde yap─▒lacak ar┼čiv ara┼čt─▒rmalar─▒yla belli olacakt─▒r.

Ali Ku┼č├žu
(1474-1525)

T├╝rk ─░slam D├╝nyas─▒ astronomi ve matematik alimleri aras─▒nda, ortaya koydu─ču eserleriyle hakl─▒ bir ┼č├Âhrete sahip Ali Ku┼č├žu, Osmanl─▒ T├╝rkleriÔÇÖnde, astronominin ├Ânde gelen bilgini say─▒l─▒r. ÔÇťBat─▒ ve Do─ču Bilim d├╝nyas─▒ onu 15. y├╝zy─▒lda yeti┼čen m├╝stesna bir alim olarak tan─▒r.ÔÇŁ ├ľyle ki; m├╝ste┼črik W .Barlhold, Ali Ku┼čcuÔÇÖyu ÔÇťOn Be┼činci Y├╝zy─▒l BatlamyosÔÇÖuÔÇŁ olarak adland─▒rm─▒┼čt─▒r. Babas─▒, Ulu─č BeyÔÇÖin ku┼čcu ba┼č─▒s─▒ (do─čanc─▒ba┼č─▒) idi. Ku┼č├žu soyad─▒ babas─▒ndan gelmektedir. As─▒l ad─▒ Ali Bin MuhammetÔÇÖtir. Do─čum yeri Mavera├╝nnehir b├Âlgesi oldu─ču ileri s├╝r├╝lm├╝┼čse de, ad─▒ ge├žen b├Âlgenin hangi ┼čehrinde ve hangi y─▒lda do─čdu─ču kesinlikle bilinmektedir.

Ancak do─čum ┼čehri Semerkant, do─čum y─▒l─▒n─▒n ise 15. y├╝zy─▒l─▒n ilk d├Ârtte biri i├žerisinde oldu─ču kabul edilmektedir. 16 Aral─▒k 1474 (h. 7 ┼×aban 879) tarihinde ─░stanbulÔÇÖda ├Âlm├╝┼č olup, mezar─▒ Ey├╝p Sultan T├╝rbesi hareminde bulunmaktad─▒r. ├ľl├╝m tarihi; torunu me┼čhur astronom Mirim ├çele-biÔÇÖnin (├Âl├╝m├╝, Edirne 1525) Frans├ža yazd─▒─č─▒ bir eserin incelenmesi sonucu anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Mezar yerinin 1819 y─▒l─▒na kadar belirli oldu─ču ve h├╝sn-├╝ muhafazas─▒n─▒n yap─▒ld─▒─č─▒; ancak 1819 y─▒l─▒ndan sonra, Ali Ku┼čcuÔÇÖya ait mezar─▒n yerine, zaman─▒n─▒n n├╝fuzlu bir devlet adam─▒n─▒n mezar ta┼č─▒n─▒n konmu┼č oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Ulu─č BeyÔÇÖin Horasan ve Mavera├╝nnehir h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda, SemerkantÔÇÖta ilk ve dini ├Â─črenimini tamamlam─▒┼čt─▒r. K├╝├ž├╝k ya┼čta iken astronomi ve matema-ti─če geni┼č ilgi duymu┼čtur.

Devrinin en b├╝y├╝k bilginlerinden; Ulu─č Bey , Bursal─▒ Kad─▒zade Rumi, G─▒yasedd├╝n Cem┼čid ve MuÔÇÖin al-Din el-Ka┼čiÔÇÖden astronomi ve matematik dersi alm─▒┼čt─▒r. ├ľnce,Ulu─č Bey, taraf─▒ndan 1421 y─▒l─▒nda kurulan Semerkant Rasathanesi ilk m├╝d├╝r├╝, G─▒yasedd├╝n Cem┼čidÔÇÖin, k─▒sa s├╝re sonra da Rasathanenin ikinci m├╝d├╝r├╝ Kad─▒zade RumiÔÇÖnin ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine, Ulu─č Bey Rasathaneye m├╝d├╝r olarak Ali Ku┼čcuÔÇÖyu g├Ârevlendirmi┼čtir. Ulu─č Bey ZiycÔÇÖinin tamamlanmas─▒nda b├╝y├╝k eme─či ge├žmi┼čtir. Nasir├╝dd├╝n TusiÔÇÖnin Tecrid-├╝l Kelam adl─▒ eserine yazd─▒─č─▒ ┼čerh, bu konuda da gayret ve ba┼čar─▒s─▒n─▒n en g├╝zel delilini te┼čkil etmektedir. Ebu Said HanÔÇÖa ithaf edilen bu ┼čerh, Ali Ku┼čcuÔÇÖnun ilk ┼č├Âhretinin duyulmas─▒na neden olmu┼čtur. Kaynaklar─▒n de─čerlendirilmesi sonucu anla┼č─▒lmaktad─▒r ki; Ali Ku┼čcu yaln─▒z telih eseriyle de─čil, talim ve ir┼čad─▒yle devrini a┼čan bir bilgin olarak tan─▒nmaktad─▒r. ├ľyle ki; telif eserlerinin d─▒┼č─▒nda, torunu Mirim ├çelebi, Hoca Sinan Pa┼ča ve Molla L├╝tfi (Sar─▒ L├╝tfi) gibi astronomlar─▒n da yeti┼čmesine sebep olmu┼čtur. Bu bilginlerle beraber, Ali Ku┼čcuÔÇÖyu eski astronominin en b├╝y├╝k bilginlerinden birisi olarak belirtebiliriz.

Cahit Arf
(1910-1997)

1910 y─▒l─▒nda SelanikÔÇÖte do─čdu. Y├╝ksek ├Â─črenimini FransaÔÇÖda Ecole Normale SuperieureÔÇÖde tamamlad─▒ (1932). Bir s├╝re Galatasaray LisesiÔÇÖnde matematik ├Â─čretmenli─či yapt─▒ktan sonra ─░stanbul ├ťniversitesi Fen Fak├╝ltesiÔÇÖnde do├žent aday─▒ olarak ├žal─▒┼čt─▒. Doktoras─▒n─▒ yapmak i├žin AlmanyaÔÇÖya gitti. 1938 y─▒l─▒nda G├Âttingen ├ťniversitesiÔÇÖnde doktoras─▒n─▒ bitirdi. Yurda d├Ând├╝─č├╝nde ─░stanbul ├ťniversitesi Fen Fak├╝ltesiÔÇÖnde profes├Âr ve ordinaryus profers├Ârl├╝─če y├╝kseldi. Burada 1962 y─▒l─▒na kadar ├žal─▒┼čt─▒. Daha sonra Robert KolejiÔÇÖnde Matematik dersleri vermeye ba┼člad─▒.1964 y─▒l─▒nda T├╝rkiye Bilimsel ve Teknik Ara┼čt─▒rma Kurumu (T├╝bitak) bilim kolu ba┼čkan─▒ oldu.

Daha sonra gitti─či Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnde ara┼čt─▒rma ve incelemelerde bulundu; Kaliforniya ├ťniversitesiÔÇÖnde konuk ├Â─čretim ├╝yesi olarak g├Ârev yapt─▒. 1967 y─▒l─▒nda yurda d├Ân├╝┼č├╝nde Orta Do─ču Teknik ├ťniversitesiÔÇÖnde ├Â─čretim ├╝yeli─čine getirildi. 1980 y─▒l─▒nda emekli oldu. Emekliye ayr─▒ld─▒ktan sonra T├ťB─░TAKÔÇÖa ba─čl─▒ Gebze Ara┼čt─▒rma MerkeziÔÇÖnde g├Ârev ald─▒. 1985 ve 1989 y─▒llar─▒ aras─▒nda T├╝rk Matematik Derne─či ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒.

Arf ─░n├Ân├╝ Arma─čan─▒ÔÇÖn─▒ (1948) ve T├╝bitak Bilim ├ľd├╝l├╝ÔÇÖn├╝ kazand─▒ (1974). Cebir ve Say─▒lar Teorisi ├╝zerine uluslararas─▒ bir sempozyum 1990ÔÇ▓da 3 ve 7 Eyl├╝l tarihleri aras─▒nda ArfÔÇÖin onuruna SilivriÔÇÖde ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. Halkalar ve Geometri ├╝zerine ilk konferanslarda 1984ÔÇ▓te ─░stanbulÔÇÖda yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Arf, matematikte geometri kavram─▒ ├╝zerine bir makale sunmu┼čtur. Cahit Arf 1997 y─▒l─▒n─▒n Aral─▒k ay─▒nda bir kalp rahats─▒zl─▒─č─▒ nedeniyle aram─▒zdan ayr─▒ld─▒.

Kerim Erim
(1894-1952)

─░stanbul Y├╝ksek M├╝hendis mektebiÔÇÖni bitirdikten (1914) sonra Berlin ├ťniversitesiÔÇÖnde Albert EinsteinÔÇÖin yan─▒nda doktoras─▒n─▒ yapt─▒ (1919). T├╝rkiyeÔÇÖye d├Ân├╝nce, bitirdi─či okulda ├Â─čretim ├╝yesi olarak ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒. ├ťniversite reformunu haz─▒rlayan kurulda yer ald─▒. Yeni kurulan ─░stanbul ├ťniversitesi Fen Fak├╝ltesiÔÇÖnde analiz profes├Âr├╝ ve dekan oldu─ču gibi Y├╝ksek M├╝hendis MektebiÔÇÖnde de ders vermeye devam etti. Y├╝ksek M├╝hendis Mektebi ─░stanbul Teknik ├ťniversitesiÔÇÖne d├Ân├╝┼čt├╝r├╝l├╝nce buradan ayr─▒ld─▒ ve yaln─▒zca ─░stanbul ├ťniversitesiÔÇÖnde ├žal─▒┼čmaya devam etti. Daha sonra burada ordinary├╝s profes├Âr oldu. 1948 y─▒l─▒nda Fen Fak├╝ltesi Dekanl─▒─č─▒ÔÇÖna getirildi.

1940-1952 y─▒llar─▒ aras─▒nda ─░stanbul ├ťniversitesi Fen Fak├╝ltesiÔÇÖne ba─čl─▒ Matematik Enstit├╝s├╝ÔÇÖn├╝n ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒. T├╝rkiyeÔÇÖde y├╝ksek matematik ├Â─čretiminin yayg─▒nla┼čmas─▒nda ve ├ža─čda┼č matemati─čin yerle┼čmesinde etkin rol oynad─▒. Mekani─čin matematik esaslara dayand─▒r─▒lmas─▒na da ├Ânc├╝l├╝k etti. Matematik ve fizik bilimlerinin felsefe ile olan ili┼čkileri ├╝zerinde de ├žal─▒┼čmalarda bulunan ErimÔÇÖin Almanca ve T├╝rk├že yap─▒tlar─▒ bulunmaktad─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

Nazari Hesap (1931), Mihanik (1934), Diferansiyel ve ─░ntegral Hesap (1945), ├ťber die Traghe-its-formen eines modulsystems (Bir mod├╝l sisteminin s├╝redurum bi├žimleri ├╝st├╝ne – 1928)

├ľmer Hayyam
(1048-1131)

As─▒l ad─▒ Giyaseddin EbuÔÇÖl Feth Bin ─░brahim El HayyamÔÇÖd─▒r. 18 May─▒s 1048ÔÇ▓de ─░ran─▒n Ni┼čabur kentinde do─čan ├ľmer Hayyam bir ├žad─▒rc─▒n─▒n o─čluydu. ├çad─▒rc─▒ anlam─▒na gelen soyad─▒n─▒ babas─▒n─▒n mesle─činden alm─▒┼čt─▒r. Fakat o soyisminin ├žok ├Âtesinde i┼člere imza atm─▒┼čt─▒r. Daha ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânemde ─░bn-i SinaÔÇÖdan sonra Do─čuÔÇÖnun yeti┼čtirdi─či en b├╝y├╝k bilgin olarak kabul ediliyordu. T─▒p, fizik, astronomi, cebir, geometri ve y├╝ksek matematik alanlar─▒nda ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar─▒ olan ├ľmer Hayyam i├žin zaman─▒n b├╝t├╝n bilgilerini bildi─či s├Âylenirdi. O herkesten farkl─▒ olarak yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n ├žo─čunu kaleme almad─▒, oysa O ismini ├žok├ža duydu─čumuz teoremlerin isimsiz kahraman─▒d─▒r. Elde bulunan ender kay─▒tlara dayan─▒larak ├ľmer HayyamÔÇÖ─▒n ├žal─▒┼čmalar─▒ ┼č├Âyle s─▒ralanabilir.

Yazd─▒─č─▒ bilimsel i├žerikli kitaplar aras─▒nda Cebir ve Geometri ├ťzerine, Fiziksel Bilimler Alan─▒nda Bir ├ľzet, Varl─▒kla ─░lgili Bilgi ├ľzeti, Olu┼č ve G├Âr├╝┼čler, Bilgelikler ├ľl├ž├╝s├╝, Ak─▒llar Bah├žesi yer al─▒r. En b├╝y├╝k eseri Cebir RisalesiÔÇÖdir. On b├Âl├╝mden olu┼čan bu kitab─▒n d├Ârt b├Âl├╝m├╝nde k├╝bik denklemleri incelemi┼č ve bu denklemleri s─▒n─▒fland─▒rm─▒┼čt─▒r. Matematik tarihinde ilk kez bu s─▒n─▒fland─▒rmay─▒ yapan ki┼čidir. O cebiri, say─▒sal ve geometrik bilinmeyenlerin belirlenmesini ama├žlayan bilim olarak tan─▒mlard─▒. Matematik bilgisi ve yetene─či zaman─▒n ├žok ├Âtesinde olan ├ľmer Hayyam denklemlerle ilgili ba┼čar─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. Nitekim, Hayyam 13 farkl─▒ 3. dereceden denklem tan─▒mlam─▒┼čt─▒r. Denklemleri ├žo─čunlukla geometrik metod kullanarak ├ž├Âzm├╝┼čt├╝r ve bu ├ž├Âz├╝mler zekice se├žilmi┼č konikler ├╝zerine dayand─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kitab─▒nda iki koni─čin arakesitini kullanarak 3. dereceden her denklem tipi i├žin k├Âklerin bir geometrik ├žizimi bulundu─čunu belirtir ve bu k├Âklerin varl─▒k ko┼čullar─▒n─▒ tart─▒┼č─▒r.

Bunun yan─▒s─▒ra Hayyam, binom a├ž─▒l─▒m─▒n─▒ da bulmu┼čtur. Binom teoerimini ve bu a├ž─▒l─▒mdaki kat say─▒lar─▒ bulan ilk ki┼či oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. (Pascal ├╝├žgeni diye bildi─čimiz ┼čey asl─▒nda bir Hayyam ├╝├žgenidir). ├ľ─črenimi tamamlayan ├ľmer Hayyam kendisine bug├╝nlere kadar uzanacak bir ├╝n kazand─▒ran Cebir RisaliyesiÔÇÖni ve RubaiyatÔÇÖ─▒ SemerkantÔÇÖta kaleme alm─▒┼čt─▒r. D├Ânemin ├╝├ž ├╝nl├╝ ismi Nizam├╝lm├╝lk, Hasan Sabbah ve ├ľmer Hayyam bu ┼čehirde bir araya gelmi┼čtir. D├Ânemin hakan─▒ Melik┼čah, ad─▒ devlet d├╝zeni anlam─▒na gelen ve bu ada yak─▒┼č─▒r ya┼čayan veziri Nizam├╝l-m├╝lkÔÇÖe ├žok g├╝venirdi. ├ľmer Hayyam ile ilk kez SemerkantÔÇÖta tan─▒┼čan Nizam onu ─░sfahanÔÇÖa davet eder. Orada bulu┼čtuklar─▒nda OÔÇÖna devlet h├╝lyas─▒ndan bahseder ve bu b├╝y├╝k hayalinin ger├žekle┼čmesi i├žin HayyamÔÇÖdan yard─▒m ister. Fakat Hayyam devlet i┼člerine kar─▒┼čmak istemez ve teklifini geri ├ževirir. 4 Aral─▒k 1131ÔÇ▓de do─čdu─ču yer olan Ni┼čaburÔÇÖ da fani d├╝nyaya veda eder.

Matrak├ž─▒ Nasuh
(Bilinmiyor-1553)

T├╝rk, minyat├╝rc├╝. Ayr─▒ca matematik ve tarih konular─▒nda kitaplar da yazm─▒┼č ├žok y├Ânl├╝ bir bilgindir. Do─čum tarihi ve yeri bilinmiyor. K├ótip ├çelebi ├Âl├╝m tarihi olarak 1533ÔÇ▓├╝ vermekteyse de, bunun do─čru olmad─▒─č─▒ bug├╝n kesinle┼čmi┼čtir. ├çe┼čitli kaynaklarda onun 1547ÔÇ▓den, 1551ÔÇ▓den, 1553ÔÇ▓ten sonra ├Âlm├╝┼č olabilece─či ileri s├╝r├╝lmektedir. Ya┼čam─▒ ├╝st├╝ne bilgi de yok denecek kadar azd─▒r. Saraybosna yak─▒nlar─▒nda do─čdu─čuna, dedesinin dev┼čirme oldu─čuna ili┼čkin kesinle┼čmemi┼č ipu├žlar─▒ vard─▒r.

EnderunÔÇÖda okumu┼čtur. Matrak├ž─▒ ya da Matrak├« ad─▒yla an─▒lmas─▒, lobotu and─▒ran sopalarla oynand─▒─č─▒ ve eskrime benzeyen bir t├╝r sava┼č oyunu oldu─ču bilinen ÔÇťmatrakÔÇŁ oyununda ├žok usta olmas─▒ndan ve belki de bu oyunun mucidi bulunmas─▒ndan ileri gelmektedir. Nasuh ayr─▒ca ├žok usta bir silah┼č├Ârd├╝. Bu nedenle Silah├« ad─▒yla da an─▒l─▒rd─▒. T├╝rl├╝ silah ve m─▒zrak oyunlar─▒ndaki ustal─▒─č─▒ nedeniyle Osmanl─▒ ├╝lkesinde ÔÇť├╝stadÔÇŁ ve ÔÇťreisÔÇŁ olarak tan─▒nmas─▒ i├žin 1530ÔÇ▓da I. S├╝leyman (Kanuni) taraf─▒ndan verilmi┼č bir berat─▒ da vard─▒. ├çe┼čitli silahlar─▒n nas─▒l kullan─▒laca─č─▒n─▒ ve d├Âv├╝┼č y├Ântemlerini anlatan Tuhfet├╝ÔÇÖl-Guz├ót adl─▒ bir k─▒lavuz kitap bile yazm─▒┼čt─▒.

Nasuh, ├Âzellikle geometri ve matematik alanlar─▒nda ├Ânemli bir bilim adam─▒yd─▒. Uzunluk ├Âl├ž├╝lerini g├Âsteren cetveller haz─▒rlam─▒┼č ve bu konuda kendinden sonra gelenlere ├Ânderlik etmi┼čtir. Matemati─če ili┼čkin iki kitab─▒ Cem├ól├╝ÔÇÖl-K├╝tt├ób ve Kemal├╝ÔÇÖl- His├ób ile Umdet├╝ÔÇÖl-His├óbÔÇÖ─▒ I. Selim (Yavuz) d├Âneminde yazm─▒┼č ve padi┼čaha adam─▒┼čt─▒r. Bu yap─▒tlardan sonuncusu uzun y─▒llar matematik├žilerin elkitab─▒ olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Gelenbevi ─░smail Efendi
(1730-1790)

1730 y─▒l─▒nda ┼čimdiki ManisaÔÇÖn─▒n Gelenbe kasabas─▒nda do─čan Gelenbevi ─░smail Efendi, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču matematik├žilerindendir. As─▒l ad─▒ ─░smailÔÇÖdir. Gelenbe kasabas─▒nda do─čdu─ču i├žin ikinci ad─▒ onun bu do─čdu─ču kasabadan gelir. Daha ├žok Gelenbevi ad─▒yla ├╝n kazanm─▒┼čt─▒r. ├ľnce, kendi ├ževresindeki bilginlerden ilk bilgilerini alm─▒┼čt─▒r. Daha sonra, ├Â─črenimini tamamlamak ├╝zere ─░stanbulÔÇÖa gitmi┼čtir. Burada, ├žok de─čerli ve k├╝lt├╝rl├╝ ├Â─čretmenlerden yararlan─▒p matematik bilgisini olduk├ža ilerletmi┼čtir. M├╝derrislik s─▒nav─▒na kazananarak 33 ya┼č─▒nda m├╝derris olmu┼čtur. Bundan sonra kendisini t├╝m├╝yle ilme verip ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etmi┼čtir.

Gelenbevi, eski y├Ântemle problem ├ž├Âzen son Osmanl─▒ matematik├žisidir. Sadrazam Halil Hamit Pa┼ča ve Kaptan-─▒ Derya Cezayirli Hasan Pa┼čaÔÇÖn─▒n istekleri ├╝zerine, Kas─▒mpa┼čaÔÇÖda a├ž─▒lan Bahriye M├╝hendislik OkuluÔÇÖna altm─▒┼č kuru┼čla matematik ├Â─čretmeni olarak atand─▒. Bu atama ona parasal y├Ânden bir rahatl─▒k getirdi. Hakk─▒nda ┼č├Âyle bir ├Âyk├╝ anlat─▒l─▒r: ÔÇśBaz─▒ silahlar─▒n hedefi vurmamas─▒, padi┼čah III. SelimÔÇÖi k─▒zd─▒rm─▒┼č ve bunun ├╝zerine GelenbeviÔÇÖyi huzuruna ├ža─č─▒rarak ona uyar─▒da bulunmu┼čtur. Gelenbevi bunun ├╝zerine hedefe olan uzakl─▒klar─▒ tahmin ederek gerekli silahlardaki d├╝zeltmeleri yapm─▒┼č ve toplar─▒n hedefi vurmalar─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. GelenbeviÔÇÖnin bu ba┼čar─▒s─▒ padi┼čah─▒n dikkatini ├žekmi┼č ve padi┼čah taraf─▒ndan ├Âd├╝llendirilmi┼čtir. Gelenbevi, T├╝rk├že ve Arap├ža olmak ├╝zere tam otuz be┼č eser b─▒rakm─▒┼čt─▒r. T├╝rkiyeÔÇÖye logaritmay─▒ ilk sokan Gelenbevi ─░smail EfendiÔÇÖdir.

Salih Zeki Bey
(1864-1921)

1864 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda yoksul bir ailenin o─člu olarak d├╝nyaya geldi. Babas─▒ Boyabatl─▒ Hasan A─ča, annesi Saniye Han─▒md─▒r. Anne ve babas─▒n─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine ninesi taraf─▒ndan on ya┼č─▒ndayken Dar├╝┼č┼čafakaÔÇÖya verildi. 1882 y─▒l─▒nda Dar├╝┼č┼čafakaÔÇÖy─▒ birincilikle bitirdi. Ayn─▒ y─▒l Posta ve Telgraf Nezareti Telgraf Kalemi (Fen ┼×ubesi)ÔÇÖne memur olarak atand─▒. 1884 y─▒l─▒nda Nezaretin AvrupaÔÇÖda uzman telgraf m├╝hendisi ve fizik├ži yeti┼čtirme karar─▒ ├╝zerine birka├ž arkada┼č─▒yla birlikte ParisÔÇÖe g├Ânderildi ve burada Politeknik Y├╝ksekokuluÔÇÖnda elektrik m├╝hendisli─či ├Â─črenimi g├Ârd├╝. 1887 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝ ve eski dairesinde elektrik m├╝hendisi ve m├╝fetti┼č olarak ├žal─▒┼čt─▒. Ek g├Ârev olarak Mekteb-i M├╝lkiyeÔÇÖde (bug├╝n Ankara ├ťniversitesiÔÇÖne ba─čl─▒ Siyasal Bilgiler Fak├╝ltesi) fizik ve kimya dersleri verdi (1889-1900). Bu arada Rasathane-i Amire m├╝d├╝rl├╝─č├╝nde ve II. Me┼črutiyetin ilan─▒ndan (1908) sonra Maarif Nezareti Meclis-i Maarif ├╝yeli─činde bulundu. 1910ÔÇÖda Mekteb-i Sultani (bug├╝n Galatasaray Lisesi) m├╝d├╝rl├╝─č├╝ne atand─▒. 1912ÔÇÖde Maarif Nezareti m├╝ste┼čar─▒, 1913ÔÇÖte Dar├╝lf├╝n├╝n-─▒ Osmani (bug├╝n ─░stanbul ├ťniversitesi) rekt├Âr├╝ oldu. 1917ÔÇÖde rekt├Ârl├╝kten ayr─▒ld─▒ysa da ├╝niversitedeki g├Ârevini Fen ┼×ubesi (Fak├╝ltesi) M├╝derrisi (Profes├Âr) olarak s├╝rd├╝rd├╝. ├ľmr├╝n├╝n sonuna do─čru akl├« dengesini kaybetti ve tedavi alt─▒ndayken 1921 y─▒l─▒nda ┼×i┼čliÔÇÖdeki Frans─▒z HastanesiÔÇÖnde ├Âld├╝. Fatih Camiinin bah├žesine g├Âm├╝ld├╝.

3 kez evlenmi┼č olan Salih Zeki, bu evliliklerden birini Halide EdipÔÇÖle (Ad─▒var) yapm─▒┼č, ├Âl├╝m├╝nden k─▒sa bir s├╝re ├Ânce ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Salih Zeki, ├Ânde gelen son d├Ânem Osmanl─▒ matematik bilginlerindendi. ─░kdam, Dar├╝┼č┼čafaka ve ─░ktisadiyat gazeteleri ile Dar├╝lf├╝nun dergisine say─▒s─▒z katk─▒da bulundu. D├Ânemin ├╝nl├╝ bilginleriyle matematik ve fen bilimleri konusunda yaz─▒l─▒ tart─▒┼čmalara girdi ve bu konularda bir k─▒sm─▒ ders kitab─▒ olmak ├╝zere ├žok say─▒da yap─▒t verdi.

Yap─▒tlar─▒: Hendese (Geometri) [lise ders kitab─▒]; Hikmet-i Tabiiye (Fizik) [lise ders kitab─▒]; Mebhas-─▒ Savt (Fonetik); Mebhas-─▒ Elektrik-i Miknatisi (Elektro Magnetizma); Mebhas-─▒ Hararet-i Harekiye (Termodinamik); Mebhas-─▒ Cazibeyi Umumiye (Genel ├çekim); Mebhas-─▒ Elektrikiyet ve ┼×ariyet (Elektrik ve K─▒lcall─▒k); Hesab-─▒ ─░htimali (─░htimaller Hesab─▒); Mebhas-─▒ Hareket-i Seyalat (Ak─▒┼čkanlar─▒n Hareketi); Hendese-i Tahliliye (Analitik Geometri); Mebhas-─▒ Nazariye-i Temevv├╝cat (Dalga Teorisi); Heyet-i Riyaziye (Matematik Astronomi); Kamus-u Riyaziyat (Matematik Ansiklopedisi); Asar-─▒ Bakiye (├ľlmez Eserler). Son iki yap─▒t─▒n tamam─▒, ayr─▒ca Henri PoincareÔÇÖden ├ževirdi─či d├Ârt kitap bas─▒lmam─▒┼čt─▒r.

Masato┼či G├╝nd├╝z ─░keda
(1926-2003)

Cebirsel say─▒lara katk─▒lar─▒yla tan─▒nan Japon as─▒ll─▒ T├╝rk matematik bilgini. 1948ÔÇ▓de Osaka ├ťniversitesi Matematik B├Âl├╝m├╝ÔÇÖn├╝ bitirdi. 1953ÔÇ▓te doktor, 1955ÔÇ▓te de do├žent unvanlar─▒n─▒ ald─▒. 1957-59 aras─▒nda AlmanyaÔÇÖda Hamburg ├ťniversitesiÔÇÖnde Helmuth HasseÔÇÖnin yan─▒nda ara┼čt─▒rmalar yapt─▒. HasseÔÇÖnin ├Ânerisi ├╝zerine 1960ÔÇ▓ta T├╝rkiyeÔÇÖye gelerek Ege ├ťniversitesi T─▒p Fak├╝ltesinde ─░statistik dersleri vermeye ba┼člad─▒. 1961ÔÇ▓de ayn─▒ ├╝niversitenin fen fak├╝ltesinde yabanc─▒ uzmanl─▒─ča atand─▒. 1964ÔÇ▓te T├╝rk uyru─čuna ge├žerek, 1965ÔÇ▓te do├žent, 1966ÔÇ▓da profes├Âr oldu. 1968ÔÇ▓de Ege ├ťniversitesiÔÇÖnin izniyle bir y─▒l s├╝reyle ├žal─▒┼čmak ├╝zere Orta Do─ču Teknik ├ťniversitesiÔÇÖne gitti. ─░zninin bitiminde Orta Do─ču Teknik ├ťniversitesiÔÇÖnin s├╝rekli kadrosuna girdi. ├çe┼čitli tarihlerde Hamburg, ABDÔÇÖdeki California ve ├ťrd├╝nÔÇÖdeki Yermuk ├╝niversitelerinde konuk ├Â─čretim ├╝yesi,1976ÔÇ▓da PrincetonÔÇÖdaki Y├╝ksek Ara┼čt─▒rma Enstit├╝s├╝ÔÇÖnde ara┼čt─▒rmac─▒ olarak ├žal─▒┼čt─▒. T├╝rkiye Bilimsel ve Teknik Ara┼čt─▒rma KurumuÔÇÖnun (T├╝bitak) Temel Bilimler Ara┼čt─▒rma Kurumunda yer ald─▒. Orta Do─ču Teknik ├ťniversitesi P├╝r Matematik Ara┼čt─▒rma ├ťnitesi ba┼čkanl─▒─č─▒ yapt─▒. Cebir ve say─▒lar kuram─▒na katk─▒lar─▒ndan dolay─▒ 1979ÔÇ▓da T├╝bitak Bilim ├ľd├╝l├╝ÔÇÖn├╝ kazand─▒. JaponyaÔÇÖda bulundu─ču d├Ânemde halkalar kuram─▒ ve gruplar─▒n matrisle g├Âsterimi ├╝zerine ara┼čt─▒rmalar yapan ─░keda, 1970ÔÇ▓lerde cebirsel say─▒lar kuram─▒na y├Ânelerek, rasyonel say─▒lar cisminin salt Galois grubunun otomorfizimleri ve t├╝melli─či konular─▒nda ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar ger├žekle┼čtirdi. ├ťnl├╝ matematik dergisi CrelleÔÇÖs JournalÔÇÖda yay─▒mlanan bir ├žal─▒┼čmas─▒nda Galois grubunun ├žok ├Âzel bir yap─▒da oldu─čunu g├Âsterdi.

Ali Nesin
(1956-)

1956ÔÇ▓da ─░stanbulÔÇÖda do─čdu. ─░lkokuldan sonra ortaokulu ─░stanbulÔÇÖda Saint Joseph LisesiÔÇÖnde, liseyi de ─░svi├žreÔÇÖnin Lozan kentinde tamamlayan Nesin 1977-1981 y─▒llar─▒ aras─▒nda Paris VII ├ťniversitesiÔÇÖnde matematik ├Â─črenimi g├Ârd├╝. Daha sonra ABDÔÇÖde Yale ├ťniversitesiÔÇÖnde matematiksel mant─▒k ve cebir konular─▒nda doktora yapan Ali Nesin, 1985-1986 aras─▒nda Kaliforniya ├ťniversitesi Berkeley Kampus├╝ÔÇÖnde ├Â─čretim ├╝yeli─či yapt─▒. T├╝rkiyeÔÇÖye k─▒sa d├Ânem askerlik g├Ârevi i├žin geldi─či s─▒rada ÔÇťorduyu isyana te┼čvikÔÇŁ iddias─▒yla tutuklanarak yarg─▒land─▒. Yarg─▒lanma sonunda beraat etti─či halde pasaport verilmedi─či i├žin i┼čine d├Ânemeyen Nesin, sonunda yeniden passaport alarak yurtd─▒┼č─▒na gitti. 1987-1989 aras─▒nda Notre Dame ├ťniversitesiÔÇÖnde yard─▒mc─▒ do├žent, ard─▒ndan 1995ÔÇ▓e kadar Kaliforniya ├ťniversitesi Irvine Kampus├╝ÔÇÖnde do├žent ve daha sonra profes├Âr olarak g├Ârev yapt─▒. 1993-1994 ├ľ─čretim Y─▒l─▒ÔÇÖn─▒ Bilkent ├ťniversitesiÔÇÖnde misafir ├Â─čretim g├Ârevlisi olarak ge├žirdi. 1995ÔÇ▓te, babas─▒ Aziz NesinÔÇÖin ├Âl├╝m├╝ ├╝zerine yurda kesin d├Ân├╝┼č yapt─▒ ve Nesin Vakf─▒ y├Âneticili─čini ├╝stlendi. Ayr─▒ca Bilgi ├ťniversitesi Matematik B├Âl├╝m├╝ Ba┼čkan─▒ olan Ali Nesin iki ├žocuk sahibidir. Kas─▒m 2004ÔÇ▓den beri de Nesin Yay─▒nevi genel y├Ânetmenli─čini yapmaktad─▒r.

Ali NesinÔÇÖin Matematik ve Korku, Matematik ve Do─ča, Matematik ve Sonsuz, Develerle E┼čekler, ├ľnermeler Mant─▒─č─▒ adl─▒ kitaplar─▒n─▒n yan─▒s─▒ra ├že┼čitli dergilerde ├ž─▒km─▒┼č bilimsel makaleleri ve ─░ngilizce bir kitab─▒ bulunmaktad─▒r. Matematiksel ara┼čt─▒rma alan─▒ ÔÇťMorley mertebesi sonlu gruplarÔÇŁd─▒r. Ayn─▒ zamanda, ├╝├ž ayda bir yay─▒mlanan, Matematik D├╝nyas─▒ adl─▒ bir matematik dergisi ├ž─▒karmaktad─▒r.

Matematik ara┼čt─▒rmalar─▒, b├Âl├╝m ba┼čkanl─▒─č─▒ ve Nesin Vakf─▒ y├Âneticili─činin yan─▒ s─▒ra ya─čl─▒boya resim, desen ve portre ├žal─▒┼čmalar─▒ da yapmaktad─▒r.

El Harzemi (Ebu Abdullah Muhammed bin Musa el Harezmi)
(Harizm 780 – Ba─čdat 850)

Ebu Abdullah Muhammed bin Musa el-Harezmi, matematik, g├Âkbilim ve co─črafya alanlar─▒nda ├žal─▒┼čm─▒┼č bir bilimadam─▒d─▒r. Fars veya T├╝rk oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. 780 y─▒l─▒nda Harzem b├Âlgesinin Hive ┼čehrinde d├╝nyaya gelmi┼čtir. 850 y─▒l─▒nda Ba─čdat’ta vefat etmi┼čtir. T├╝rk k├Âkenli Matematik ve Astronomi bilginidir. Cebir ve Astronomi bilimlerinde ├Ânemli eserler yazm─▒┼čt─▒r. Harizmi’nin Ahmed, Muhammed ve Hasan adl─▒ ├╝├ž ├žocu─ču olup, hepsi de Matematik bilimi ├╝zerinde ciddi ├žal─▒┼čmalar─▒yla tan─▒n─▒r.

Cebir s├Âzc├╝─č├╝ de Harezmi’nin “ElÔÇÖKitabÔÇÖ├╝l-Muhtasar fi H─▒sabÔÇÖil Cebri veÔÇÖl-MukabeleÔÇŁ (Cebir ve Denklem Hesab─▒ ├ťzerine ├ľzet Kitap) adl─▒ eserinden gelmektedir. Bu eser ayn─▒ zamanda do─ču ve bat─▒n─▒n ilk m├╝stakil cebir kitab─▒ olma ├Âzelli─čini ta┼č─▒maktad─▒r.

Matematik alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ cebirin temelini olu┼čturmu┼čtur. Bir d├Ânem bulundu─ču HindistanÔÇÖda say─▒lar─▒ ifade etmek i├žin harfler ya da heceler yerine basamakl─▒ say─▒ sisteminin kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ saptam─▒┼čt─▒r. Harezm├«’nin bu konuda yazd─▒─č─▒ kitab─▒n Algoritmi de numero Indorum ad─▒yla Latince’ye terc├╝me edilmesi sonucu, sembollerden olu┼čan bu sistem ve s─▒f─▒r, 12. y├╝zy─▒lda bat─▒ d├╝nyas─▒na sunulmu┼čtur. Hesab-├╝l Cebir vel-Mukabele adl─▒ kitab─▒, matematik tarihinde, birinci ve ikinci dereceden denklemlerin sistematik ├ž├Âz├╝mlerinin yer ald─▒─č─▒ ilk eserdir. Bu nedenle Harezm├« (Diophantus ile birlikte) “cebirin babas─▒” olarak da bilinir. ─░ngilizcedeki “algebra” ve bunun T├╝rk├žedeki kar┼č─▒l─▒─č─▒ olan “cebir” s├Âzc├╝─č├╝, Harezm├«’nin kitab─▒ndaki ikinci dereceden denklemleri ├ž├Âzme y├Ântemlerinden biri olan “el-cebr”den gelmektedir.

Hive b├Âlgesinde bir T├╝rk ┼čehri olan Harizm’den Ba─čdat’a gelerek zaman─▒n alimlerinden ders ald─▒ ve kendini yeti┼čtirdi. Harizmi, zaman─▒n Abbasi Halifesi Me’mun’dan yard─▒m ve destek g├Ârd├╝. Ba─čdat’taki Saray K├╝t├╝phanesi’nin idaresi kendisine verildi. Matematik ve Astronomide ara┼čt─▒rmalar yapt─▒.

Do─ču ve Bat─▒ ilim aleminde Cebir’e yapt─▒─č─▒ katk─▒larla ├╝n yap─▒p, tan─▒nan Harizmi; bu sahada ilk eser sahibidir. Eserlerinde Avrupa’n─▒n bilmedi─či “s─▒f─▒r”─▒ kullan─▒p, cebir i┼člemlerini geometrik d├╝┼č├╝ncelerle temellendirdi. Harizmi, “Kitab’├╝l Muhtasar fi Hesab’il Cebri Mukabele” adl─▒ eserinde, “cebir” kelimesini Matemati─če kazand─▒rd─▒. Cebir konular─▒ metodik ve sistematik olarak ilk defa ortaya koydu. Zaman─▒n matemati─čine yeni bir y├Ân vermi┼čtir.

Latince’ye ├ževrilip, Avrupa’da y├╝zy─▒llarca faydalan─▒lan, “Kitab’├╝l Muhtasar fi Hesab’il Cebri Mukabele” ‘nin Arap├ža asl─▒yla Bat─▒ dillerine terc├╝mesi Avrupa ve Amerika’da yay─▒nland─▒. Eser; bir ├Âns├Âz, be┼č b├Âl├╝m ve bir de ek b├Âl├╝mden meydana geliyordu. Muhteva olarak; birinci ve ikinci dereceden denklemlerin ├ž├Âz├╝m ┼čekilleri, bilinmeyenleri, ├že┼čitli cebir hesaplamalar─▒n─▒ misallerle a├ž─▒klad─▒ktan sonra; nazari ve tatbiki hesaplama ┼čekilleri, zaman─▒n h├╝k├╝met i┼člerine ait hesaplar─▒n yap─▒lmas─▒, kanallar─▒n a├ž─▒lmas─▒, bina yap─▒m─▒, esnaf ve t├╝ccar i├žin l├╝zumlu i┼čaretleri kaps─▒yordu. ─░kinci ├Ânremli eseri: “Kitab-el Muhtasar fi hisaballindi” isimli kitab─▒d─▒r. Arap├ža asl─▒ mevcut olmayan, Cambridge ├ťniversitesi’nde bulunan ve “Algoritmi de numero indoram” adl─▒ Latince kitapt─▒r. Bug├╝nk├╝ “logaritma” terimi, Harizmi’nin bu eserinde Latice, “algazizmi” olarak ge├žti─či san─▒lmaktad─▒r.

Co─črafya alan─▒nda da tan─▒nm─▒┼č biridir ve co─črafya alan─▒nda bir├žok ara┼čt─▒rmalar yapm─▒┼čt─▒r. Da─člar ve kum yuvalar─▒ konusunda ├Âl├ž├╝m ve hesaplar─▒ bulunmaktad─▒r.

 Bazı Eserleri

Matematik ile ilgili eserleri

  • ┬á┬á┬á El- Kitab’ul Muhtasar fi’l Hesab’il Cebri ve’l Mukabele
  • ┬á┬á┬á Kitab al-Muhtasar fil Hisab el-Hind
  • ┬á┬á┬á El-Mesahat

Matematik alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ cebirin temelini olu┼čturmu┼čtur. Bir d├Ânem bulundu─ču HindistanÔÇÖda say─▒lar─▒ ifade etmek i├žin harfler ya da heceler yerine basamakl─▒ say─▒ sisteminin (bkz. onluk sistem) kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ saptam─▒┼čt─▒r. Harezm├«’nin bu konuda yazd─▒─č─▒ kitab─▒n Algoritmi de numero Indorum ad─▒yla Latinceye terc├╝me edilmesi sonucu, sembollerden olu┼čan bu sistem ve s─▒f─▒r 12. y├╝zy─▒lda bat─▒ d├╝nyas─▒na sunulmu┼čtur.

Astronomi ile ilgili eserleri

  • ┬á┬á┬á Z├«c-ul Harezm├«
  • ┬á┬á┬á Kitab al-Amal bi’l Usturlab
  • ┬á┬á┬á Kitab’ul Ruhname

Co─črafya ile ilgili eserleri

  • ┬á┬á┬á Kitab surat al-arz

Tarih ile ilgili eserleri

  • ┬á┬á┬á Kitab’ul Tarih

El-Bir├╗ni
(973-1048)

B├«r├╗n├« (4 Eyl├╝l 973 – 13 Aral─▒k 1048), Fars k├Âkenli ─░slam bilgini. T├╝rk k├Âkenli oldu─čunu iddia edenler de olmu┼čtur. Tam ad─▒ Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Bir├╗n├«’dir. Bat─▒ dillerinde ad─▒ Alberuni veya Aliboron olarak ge├žer. G├Âkbilim, matematik, do─ča bilimleri, co─črafya ve tarih alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒yla tan─▒n─▒r.

B├«r├╗n├«, Merkez├« Asya’da tarihi bir b├Âlge olan Harezm’de do─čdu. K├╝├ž├╝k ya┼čta babas─▒n─▒ kaybetti. Harizm┼čahlar taraf─▒ndan korundu, sarayda matematik ve astronomi e─čitimi ald─▒. Buradaki hocalar─▒ ─░bn-i Irak ve Abdussamed bin Hak├«m’dir. Bu d├Ânemde daha 17 ya┼č─▒ndayken ilk kitab─▒n─▒ yazd─▒. Harizm┼čah Devleti Me’m├╗n├«ler taraf─▒ndan al─▒n─▒nca B├«r├╗n├« de ─░ran’a giderek bir s├╝re burada ya┼čad─▒. Daha sonra ise Ziy├ór├«ler taraf─▒ndan korunmaya ba┼čland─▒. El ├és├ór’ul B├ókiye adl─▒ kitab─▒n─▒ Ziy├ór├«lerin saray─▒nda yazm─▒┼čt─▒r. ─░ki y─▒l da burada ├žal─▒┼čt─▒ktan sonra memleketine geri d├Ând├╝ ve Ebu’l Vef├ó ile g├Âk bilimi ├╝zerine ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒.

1017′de Gazneli Mahmut, Harezm Devleti’ni y─▒k─▒nca B├«r├╗n├« de Gazni ┼čehrine gelerek burada Gazneliler’in himayesine girdi. Sarayda b├╝y├╝k itibar g├Ârd├╝ ve Gazneli Mahmut’un Hindistan seferine kat─▒ld─▒. Burada Hintli bilim adamlar─▒n─▒n dikkatini ├žekti ve Hind ├╝lkesi al─▒n─▒nca da Nendene ┼čehrine yerle┼čerek bilimsel ├žal─▒┼čmalar─▒na burada devam etti. Sanskrit├žeyi ├Â─črenerek Hind toplumunun ya┼čam─▒ ve k├╝lt├╝r├╝ ├╝zerine ├žal─▒┼čt─▒.

Buradan tekrar Gazni ┼čehrine d├Ând├╝ ve ya┼čam─▒n─▒n geri kalan k─▒sm─▒n─▒ bu ┼čehirde tamamlad─▒. Bu d├Ânem B├«r├╗n├«’nin en verimli zaman─▒ say─▒lmaktad─▒r.Uzun zamand─▒r haz─▒rlad─▒─č─▒ Tahd├«du Nih├óyet’il Em├ókin adl─▒ eserini bu d├Âneme denk gelen 1025 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒. Astronomi ├╝zerine yazd─▒─č─▒ Kan├╗n-i Mes’├╗d├« adl─▒ eserini Gazneli Mahmud’un o─člu Sultan Mesud’a ithaf etmi┼čtir.

El Bir├╗ni, astronomi ├╝zerine yapt─▒─č─▒ en iyi ├žal─▒┼čmay─▒ Gazneli Mahmut’un o─člu Mesut’a sundu. Sultan Mesut da bunun ├╝zerine kendisine bir fil y├╝k├╝ g├╝m├╝┼č├╝ hediye edince, “Bu arma─čan beni ba┼čtan ├ž─▒kar─▒r, bilimden uzakla┼čt─▒r─▒r.” diyerek bu hediyeyi geri ├ževirdi. Asl─▒nda Bir├╗ni eczac─▒l─▒kta uygulamal─▒ e─čitime, kitaplardan ├žok daha fazla ├Ânem vermi┼čtir. Bir├╗ni, elle tutarak ve g├Âzlemleyerek veri toplaman─▒n insana, kitap okumaktan ├žok daha fazla yarar sa─člad─▒─č─▒na inanm─▒┼č ve bunu uygulam─▒┼čt─▒r. Ger├žek bir bilim anlay─▒┼č─▒na sahip olan Bir├╗ni, ─▒rk kavram─▒na da ├Ânem vermezdi. Ba┼čka bir halk─▒n ileri k├╝lt├╝r├╝nden derin bir sayg─▒yla s├Âz ederdi. Ayn─▒ ┼čekilde dinler ve d├╝┼č├╝nceler konusundaki anlat─▒m─▒ s─▒ras─▒nda o dinler hakk─▒nda itiraz veya ele┼čtiride bulunmad─▒─č─▒ gibi, o dindeki deyimleri aynen kullanmas─▒yla da dikkat ├žekmektedir. Sanskrit dilinden Arap├ža’ya ├ževirdi─či Potancali adl─▒ kitab─▒n─▒n ├Âns├Âz├╝nde “─░nsanlar─▒n d├╝┼č├╝nceleri t├╝rl├╝ t├╝rl├╝d├╝r, d├╝nyadaki geli┼čmi┼člik ve esenlik de bu farkl─▒l─▒─ča dayan─▒r.” ┼čeklinde yazm─▒┼čt─▒r.

├çok y├Ânl├╝ bir bilim adam─▒ olan El B├«r├╗n├«, ilk ├Â─črenimini Yunan bir bilginden ald─▒. Tan─▒nm─▒┼č ve se├žkin bir aileden gelen Harezmli matematik├ži ve g├Âkbilimci Ebu Nasr Mansur taraf─▒ndan kollanan El B├«r├╗n├«, ilk ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ bu alimin yan─▒nda yapt─▒. ─░lk eseri, “Asar-├╝l Bakiye”dir.

El-B├«r├╗n├«ÔÇÖnin eserlerinin say─▒s─▒ y├╝z seksen civar─▒ndad─▒r. Yetmi┼č adet astronomi ve yirmi adet de matematik kitab─▒ bulunmaktad─▒r. T─▒p, biyoloji, bitkiler, madenler, hayvanlar ve yararl─▒ otlar ├╝zerinde bir dizin olu┼čturmu┼čtur. Ancak bu eserlerden sadece yirmi yedisi g├╝n├╝m├╝ze kadar gelebilmi┼čtir. ├ľzellikle B├«r├╗n├«’nin eserlerinin Orta├ža─č’da Latince’ye ├ževrilmemi┼č olmas─▒, kitaplar─▒n─▒n a─č─▒r bir dille yaz─▒lm─▒┼č olmas─▒n─▒n bir sonucudur. Ancak B├«r├╗n├« kendisinin de dedi─či gibi, yap─▒tlar─▒n─▒ s─▒radan insanlar i├žin de─čil bilginler i├žin yazmaktayd─▒.

Yine Harezmi “Z├«ci’nin Temelleri” adl─▒ yap─▒t─▒n─▒n 12. y├╝zy─▒lda Abraham ben Ezra taraf─▒ndan ─░branice’ye ├ževrildi─či bilinmektedir. Bat─▒’n─▒n Bir├╗ni ilgisi ise 1870′lerde ba┼člad─▒. O g├╝nden bug├╝ne Bir├╗ni eserlerinin baz─▒lar─▒n─▒n tamam─▒ veya bir k─▒sm─▒ Almanca ve ─░ngilizce’ye ├ževrildi.

Mektuplar─▒ndan, B├«r├╗n├«’nin Aristo’yu bildi─či anla┼č─▒l─▒r. ─░bn S├«n├ó gibi ├Ânemli bilginlerle beraber ├žal─▒┼čan B├«r├╗n├«, Hindistan’a bir├žok kez gitti. Bu nedenle Hindistan’─▒ konu alan bir kitap yazd─▒. Onun bu kitab─▒ birka├ž dile ├ževrildi. Birka├ž dile ├ževirilen bu kitap ├žo─ču bilgine ├Ârnek oldu.Bir├╗niÔÇÖnin bir tane de roman─▒ vard─▒r.

B├«r├╗n├«’nin matematik├ži y├Ân├╝, en ├žok bilinen y├Ân├╝d├╝r. Ya┼čad─▒─č─▒ y├╝zy─▒l─▒n en b├╝y├╝k matematik├žisi olan B├«r├╗n├«, trigonometrik fonksiyonlarda yar─▒├žap─▒n bir birim olarak kabul edilmesini ├Âneren ilk ki┼či olup sin├╝s ve kosin├╝s gibi fonksiyonlara sekant, kosekant ve kotanjant fonksiyonlar─▒n─▒ ilave etmesidir. B├«r├╗n├«ÔÇÖnin bu y├Ân├╝ Bat─▒ D├╝nyas─▒ taraf─▒ndan ancak iki as─▒r sonra ke┼čfedilip kullan─▒labilmi┼čtir. ├ľte yandan B├«r├╗n├«ÔÇÖnin yery├╝z├╝nde y├╝kseltisi bilinen bir noktadan ufuk al├žalmas─▒ a├ž─▒s─▒n─▒n ├Âl├ž├╝lmesi yoluyla merdiven yay─▒ uzunlu─čunu hesaplamas─▒ da geometri a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Merdiven yay─▒ uzunlu─čunun ilk kez B├«r├╗n├« taraf─▒ndan bu y├Ântemle bulunmas─▒ yayg─▒n bir kan─▒d─▒r. Ancak B├«r├╗n├« bu y├Ântemi ba┼čka bir bilginden ald─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čtir.

B├«r├╗n├«’nin astronomi alan─▒nda yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n ba┼č─▒nda Sultan Mesut’a 1010′da sundu─ču “Mesud├« fi’l Heyeti ve’n-N├╝cum” adl─▒ yap─▒t─▒ gelmektedir. Bu yap─▒t g├╝n├╝m├╝ze gelmi┼č olup bu konuda yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ kay─▒pt─▒r. Kanun adl─▒ eserinde Aristo ve Batlamyus’un g├Âr├╝┼člerini tart─▒┼čma konusu yaparak D├╝nya’n─▒n kendi ekseninde d├Ân├╝yor olma olas─▒l─▒─č─▒ ├╝zerinde durmas─▒ bilim tarihi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir. Ancak bu konuda kesin bir sonuca varamad─▒─č─▒ varsay─▒lan B├«r├╗n├«’nin g├╝n├╝m├╝ze de─čin bu konuda bir eseri ula┼čmam─▒┼čt─▒r.

“Nih├óy├ót├╝’l-Em├ókin” (T├╝rk├že: Mek├ónlar─▒n Sonlar─▒) adl─▒ yap─▒t─▒, co─črafyadan, jeoloji ve jeodeziye kadar bir dizi konudaki yaz─▒lar─▒n─▒ i├žerir. Sultan Mesut’a sundu─ču “el-Kanun├╝’l-Mesudi”, B├«r├╗n├«ÔÇÖnin astronomi alan─▒ndaki en ├Ânemli yap─▒t─▒d─▒r. Bilim tarih├žilerine g├Âre o, Kopernik’le ba┼člayan ├ža─čda┼č astronominin temellerini atm─▒┼čt─▒r.

Ayr─▒ca gerilim d├╝zleminin g├Âk apsisine g├Âre e─čikli─čini de (enlem e─čikli─či) Kas, G├╝rgen├ž ve Gazne’de yapt─▒─č─▒ ├že┼čitli hesaplamalarla asl─▒na ├žok uzak de─čerlerde bulmu┼čtur. Ayr─▒ca bir├žok elementli ve bile┼čikli hesaplayabilmi┼čtir. Boylam─▒n belirlenmesi gerilimininkine nazaran daha zor oldu─čundan B├«r├╗n├«, iki nokta aras─▒ndaki boylam fark─▒n─▒ enleme ve aradaki toplam uzakl─▒─ča dayanan bir form├╝lle hesaplama yoluna gitmi┼č, ├Âl├žme ve g├Âzlemlerinde hata pay─▒n─▒ en aza indirgemek i├žin u─čra┼čm─▒┼čt─▒r. Bunun yan─▒nda g├Âzlem aletlerinin boyutunu b├╝y├╝tmek yerine onlar─▒ ├žapraz ├žizgilere b├Âlmeleyerek duyarl─▒l─▒─č─▒ artt─▒raca─č─▒n─▒ ke┼čfederek verniye ilkesinin temellerini atm─▒┼čt─▒r.

B├«r├╗n├«, “Kit├ób├╝ÔÇÖl-Camahir fi M├órifeti’l-Cev├óhir” (T├╝rk├že: Cevherlerin ├Âzellikleri ├╝st├╝ne) adl─▒ yap─▒t─▒nda 23 kat─▒ maddenin ve alt─▒ s─▒v─▒n─▒n ├Âzg├╝l a─č─▒rl─▒klar─▒n─▒ bug├╝nk├╝ de─čerlerine ├žok yak─▒n olarak saptam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde Hint tarihi hakk─▒nda da kitap yazan B├«r├╗n├«, Hintlilerin inand─▒─č─▒ bo┼č inan├žlar─▒, inan─▒┼člar─▒n─▒, ya┼čam bi├žimlerini ve gelenek-g├Ârenekleri ├žok ayr─▒nt─▒l─▒ olarak anlatm─▒┼č, bunu yaparken tamamen tarafs─▒z ve ├Ânyarg─▒lardan uzak davranm─▒┼čt─▒r.

T─▒p alan─▒nda da bir├žok eser veren Bir├╗ni, d├Âneminde bir kad─▒n─▒ sezaryenle do─čum yapt─▒rmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r. ┼×ifal─▒ otlar ve birtak─▒m ila├žlar ├╝zerine yazd─▒─č─▒ “Kitabu’s Saydane”, Bir├╗niÔÇÖnin son yap─▒t─▒ olmakla beraber 1050′de yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu kitapta ├╝├ž bin kadar bitkinin neye yarad─▒─č─▒n─▒ ve nas─▒l kullan─▒ld─▒─č─▒ yazmaktad─▒r. ─░la├žlar─▒n yan─▒nda o bitkinin Arap├ža, Fars├ža, Yunanca, Sanskrit├že ve T├╝rk├že gibi ba┼čka dillerdeki ad─▒n─▒n yer almas─▒ etimolojik a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemli bir geli┼čmedir.

Bilimsel bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ olarak ─░bn S├«n├ó’n─▒n Aristo tarz─▒ d├╝┼č├╝ncesine kar┼č─▒ ├ž─▒kan B├«r├╗n├«, tek tanr─▒ inanc─▒n─▒ benimseyerek Evren’in bir ba┼člang─▒c─▒n─▒n oldu─čunu, ├Âncesiz bir Evren’in tanr─▒n─▒n gereksiz say─▒lmas─▒ demek oldu─čunu savunmu┼čtur. ─░bn S├«n├ó’n─▒n bu tarz yakla┼č─▒m─▒na s├╝rekli kar┼č─▒ ├ž─▒kan B├«r├╗n├«’nin ─░bn S├«n├ó ile yaz─▒┼č─▒rken yapt─▒─č─▒ tart─▒┼čmalardan bir k─▒sm─▒ g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r.

├ľte yandan B├«r├╗n├«, astroloji gibi bilim say─▒lmayan bir konuyla da ilgilenmi┼č ve “Kit├óbu’t Tefhim f├« Ev├óili SanaatiÔÇÖt-Tenc├«m” ad─▒nda bir astroloji eseri yazm─▒┼čt─▒r. Ancak simya, efsun, b├╝y├╝ gibi di─čer ak─▒l d─▒┼č─▒ alanlar ├╝zerinde ├žal─▒┼čmad─▒─č─▒ gibi bunlara kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunun yan─▒nda B├«r├╗n├«, devletlerin tarihlerini incelerken ekonomik nedenleri ara┼čt─▒rarak devletlerin ili┼čkilerinin alt─▒nda d├«n├« nedenler aranmas─▒n─▒n yanl─▒┼č oldu─čunu ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r.

Bat─▒’da “Aliboron” ad─▒yla bilinen B├«r├╗n├«’nin yap─▒tlar─▒ bir├žok Bat─▒ diline ├ževrilmi┼čtir. B├«r├╗n├«, hi├žbir eserinde tek bir bilime veya konuya ba─čl─▒ kalmadan bilimi tek bir b├╝t├╝n olarak g├Âren bir ansiklopedisttir.

B├«r├╗n├«’nin onlarca yap─▒t─▒ aras─▒nda en ├žok bilinenleri a┼ča─č─▒daki gibidir:

  • ┬á┬á┬á El-├és├ór’il-B├ókiye an’il-Kur├╗ni’i-H├óli-ye
  • ┬á┬á┬á El-Kan├╗n’├╝l-Mes’├╗d├«
  • ┬á┬á┬á Kit├ób’├╝t-Tahk├«k M├ó li’l-Hind
  • ┬á┬á┬á Tahd├«d’├╝ Nih├óyeti’l-Em├ókin li Tas-h├«h-i Mes├ófet’il-Mes├ókin
  • ┬á┬á┬á Kit├ób├╝’l-Cem├óhir f├« M├ó’rifet-i Cev├ó-hir
  • ┬á┬á┬á Kit├ób├╝’t-Tefh├«m f├« Ev├óili S─▒ba├óti’t-Tenc├«m
  • ┬á┬á┬á Kit├ób├╝’s-Saydele f├« T─▒p

B├«r├╗n├«, g├╝n├╝m├╝zde en bilinen ─░sl├óm bilginlerinden biridir. T├╝m D├╝nya’daki ├že┼čitli ├╝lkelerde B├«r├╗n├«’yi anmak i├žin sempozyumlar, kongreler d├╝zenlendi, pullar bast─▒r─▒ld─▒. T├╝rk Tarih Kurumu 68. say─▒s─▒n─▒ “B├«r├╗n├«’ye Arma─čan” ad─▒yla B├«r├╗n├«ÔÇśye tahsis etti. 1973 y─▒l─▒nda T├╝rkiye’de bas─▒lan pullar aras─▒nda B├«r├╗n├«’ye de yer verildi. UNESCO’nun 25 dilde ├ž─▒kard─▒─č─▒ Conrier Dergisi 1974 Haziran say─▒s─▒n─▒ B├«r├╗n├«’ye ay─▒rd─▒. Kapak foto─čraf─▒n─▒n alt─▒na, “1000 y─▒l ├Ânce Orta Asya’da ya┼čayan evrensel d├óh├« B├«r├╗n├«; Astronom, Tarih├ži, Botanik├ži, Eczac─▒l─▒k uzman─▒ Jeolog, ┼×air, M├╝tefekkir, Matematik├ži, Co─črafyac─▒ ve H├╝manist” diye yaz─▒larak tan─▒t─▒ld─▒. B├«r├╗n├«ÔÇÖye ait bir minyat├╝r, ─░stanbul’daki Topkap─▒ M├╝zesi’nde bulunmaktad─▒r.

Ulu─č Bey
(1393-1449)

Ulu─č Bey, M─źrz─ü Mohammad T─üregh bin Sh─ührokh; d. 1393 – ├Â. 1449), Timur ─░mparatorlu─ču’nun 4. sultan─▒.T├╝rk Matematik├ži ve g├Âkbilimci.

Timur’un erkek torunudur ve Timur ─░mparatorlu─ču’nun 2. h├╝k├╝mdar─▒ olan ┼×ahruh’un o─čludur. 1393 y─▒l─▒nda Sultaniye kentinde do─čmu┼čtur. Timur’un ├Âld├╝─č├╝ s─▒ralarda Ulu─č Bey Semerkant’ta bulunuyordu. Mavera├╝nnehir, Mirza Halil Sultan’─▒n sald─▒r─▒s─▒ ve i┼čgali ├╝zerine babas─▒n─▒n yan─▒na gitmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Babas─▒ buralar─▒ yeniden y├Ânetimine alarak on alt─▒ ya┼č─▒nda olan Ulu─č Bey’e y├Ânetimini b─▒rakm─▒┼čt─▒r. Ulu─č Bey, bu tarihten sonra, hem h├╝k├╝meti y├Ânetmi┼č ve hem de ├Â─črenimine devam etmi┼čtir.

Ulu─č Bey, bilgin ve olgun bir h├╝k├╝mdard─▒. Bo┼č zaman─▒n─▒ kitap okumak ve bilginlerle ilmi konular ├╝zerinde konu┼čmakla ge├žirirdi. T├╝m bilginleri y├Âresinde toplam─▒┼čt─▒. Ulu─č Bey, dikkatlice okudu─ču kitab─▒ s├Âzc├╝─č├╝ s├Âzc├╝─č├╝ne hat─▒r─▒nda tutacak kadar belle─či vard─▒. Matematik ve astronomi bilgileri olduk├ža ileri d├╝zeydeydi. Bir s├Âylentiye g├Âre, kendi fal─▒na bakarak, o─člu Abd├╝llatif taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝lece─čini g├Ârm├╝┼č ve bunun ├╝zerine o─člunu kendisinden uzak tutmay─▒ uygun g├Ârm├╝┼čt├╝r. Baba ile o─člu aras─▒ndaki bu so─čukluk, Ulu─č Bey’in k├╝├ž├╝k o─čluna kar┼č─▒ olan yak─▒nl─▒─č─▒ ile daha da ┼čiddetlenmi┼č ve sonunda Ulu─č Bey’in korktu─ču ba┼č─▒na gelmi┼čtir.

Ulu─č Bey, Semerkant’ta bir medrese ve bir de rasathane yapt─▒rm─▒┼čt─▒r. Kad─▒ Zade bu medreseye ba┼čkanl─▒k etmi┼čtir. Rasathane i├žin y├Ârede bulunan t├╝m m├╝hendis, alim ve ustalar─▒ Semerkant’a ├ža─č─▒rm─▒┼čt─▒r. Kendisi i├žin de bu rasathanede bir oda yapt─▒rarak t├╝m duvar ve tavanlar─▒ g├Âk cisimlerinin manzaralar─▒yla ve resimleriyle s├╝sletmi┼čti. Rasathanenin yap─▒m ve rasat aletleri i├žin hi├ž bir harcamadan ka├ž─▒nmam─▒┼čt─▒r. Bu g├Âzlemevinde yap─▒lan g├Âzlemler, ancak on iki y─▒lda bitirilebilmi┼čtir. G├Âzlemevinin y├Ânetimini Bursal─▒ Kad─▒zade Rumi ile Cem┼čid’e vermi┼čtir. Cem┼čid, g├Âzlemlere ba┼čland─▒─č─▒ s─▒rada ve Kad─▒ Zade de g├Âzlemler bitmeden ├Âlm├╝┼čt├╝r. G├Âzlemevinin t├╝m i┼čleri o zaman gen├ž olan Ali Ku┼č├žu’ya kalm─▒┼čt─▒r. Bu g├Âzlem ├╝zerine Ulu─č Bey, ├╝nl├╝ Zeycini d├╝zenlemi┼č ve bitirmi┼čtir. Zey├ž K├╝rkani veya Zey├ž Cedit Sultani ad─▒ verilen bu eser, birka├ž y├╝zy─▒l do─čuda ve bat─▒da faydalan─▒lacak bir eser olmu┼čtur. Zey├ž K├╝rkani, baz─▒ kimseler taraf─▒ndan a├ž─▒klanm─▒┼č ve Zey├ž’in iki makalesi 1650 y─▒l─▒nda Londra’da ilk olarak bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Avrupa dillerinin bir├žo─čuna, ├ževrilmi┼čtir. 1839 y─▒l─▒nda cetvelleri Frans─▒zca terc├╝meleriyle birlikte, as─▒l eser de 1846 y─▒l─▒nda aynen bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Zey├ž K├╝rkani’nin as─▒l kopyalar─▒ndan biri Irak ve ─░ran sava┼člar─▒ndan sonra T├╝rkiye’ye getirilmi┼č ve halen Ayasofya k├╝t├╝phanesindedir.Ulu─č Bey’in y├Ânetimi zaman─▒nda fetihlerden ├žok babas─▒ zaman─▒nda oldu─ču gibi y├Ânetim g├╝├žlendirilmi┼č ve ├Ânemli bilimsel geli┼čmeler ya┼čanm─▒┼čt─▒r.

Ulu─č Bey, bir hile ile o─člu Abd├╝llatif taraf─▒ndan 1449 y─▒l─▒nda ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

H├╝seyin Tevfik Pa┼ča
(1832-1901)

Vidinli H├╝seyin Tevfik Pa┼ča (1832-1901) bir Osmanl─▒ generali ve bilim adam─▒d─▒r. ─░stanbul’da 1892 y─▒l─▒nda ─░ngilizce olarak yazd─▒─č─▒ ├Âzg├╝n bir eser olan “Linear Algebra” (Lineer Cebir) adl─▒ eseri d├╝nya ├žap─▒nda ├ža─č─▒n en ├Ânemli Matematik kitaplar─▒ndan biridir.

H├╝seyin Tevfik Pa┼ča 1832 y─▒l─▒nda g├╝n├╝m├╝zde Bulgaristan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde olan, o zamanlar Osmanl─▒ Devleti’ne ba─čl─▒ Vidin kentinde do─čdu. Babas─▒ Hasan Tahsin Efendi’ydi. Ailesi ─░mamzadeler olarak tan─▒n─▒rd─▒[1]. ─░lk├Â─črenimini Vidin’de tamamlad─▒ktan sonra 14-15 ya┼člar─▒nda ─░stanbul’a gitti ve Ma├žka’da bulunan Mekteb-i ─░dadi-i Askeriye’de okudu. Daha sonra Harbiye Mektebi’ni bitirdi ve Erkan-─▒ Harbiye’ye kabul edildi.

Harbiye Mektebi’nde matematik derslerindeki yetene─čiyle Cambridge ├ťniversitesi’nden mezun olmu┼č olan matematik hocas─▒ Tahir Pa┼ča’n─▒n dikkatini ├žekmi┼č ve Tahir Pa┼ča kendisine ├Âzel dersler vermi┼čtir. Mezun olduktan sonra kendisi de Harbiye’de cebir cebir dersleri vermeye ba┼člad─▒, Tahir Pa┼ča ├Âl├╝nce onun matematik dersleri de H├╝seyin Tevfik Pa┼ča’ya kald─▒. Harbiye’deki hocal─▒─č─▒ devam ederken, Toph├óne Tecr├╝be ve Muayene Komisyonu’na da getirildi. 1868′de Paris’teki Mekteb-├« Osman├«’ye m├╝d├╝r muavini olarak g├Ânderildi ve ayn─▒ zamanda balistik ve t├╝fek imalat─▒ ├╝zerine incelemelerde bulunmakla g├Ârevlendirildi. Bu arada matematik bilgisini geli┼čtirmek i├žin Paris’te ├╝niversiteye devam etti ve Paris’te kald─▒─č─▒ iki y─▒l boyunca makaleler yay─▒mlad─▒ ve bilimsel toplant─▒lara kat─▒ld─▒.

H├╝seyin Tevfik Pa┼ča, 1872′de Osmanl─▒ Devleti’nin Amerikan silah fabrikalar─▒na ─▒smarlad─▒─č─▒ t├╝feklerin imalat─▒n─▒ ve ┼čartn├ómeye uyulup uyulmad─▒─č─▒n─▒ kontrol etme g├Âreviyle ABD’ye g├Ânderildi. 1878 y─▒l─▒na kadar ABD’nin Rhode Island eyaletinde kald─▒ ve bu s├╝re i├žinde matematikle u─čra┼čt─▒; Lineer Cebir adl─▒ ─░ngilizce kitab─▒n─▒ bu s─▒rada yazm─▒┼č ve Argand’─▒n kompleks say─▒larla ilgili teorisinde ileri s├╝rd├╝─č├╝ ├žarp─▒m─▒ ├╝├ž boyutlu uzaya uygulaman─▒n bir yolunu bulmu┼čtur.

1878 y─▒l─▒nda II. Abd├╝lhamit taraf─▒ndan M├╝hendishane-i Berr├«-i H├╝m├óy├╗n’un ba┼č─▒na M├╝hendishane Naz─▒r─▒ olarak atand─▒. Bu g├Ârevde k─▒sa bir s├╝re kald─▒. 1883-1886 y─▒llar─▒ aras─▒nda Osmanl─▒ Devleti’nin Washington B├╝y├╝kel├žili─či g├Ârevini s├╝rd├╝rd├╝. 1889 y─▒l─▒nda Ticaret ve Nafia Naz─▒r─▒ g├Ârevine atand─▒. ├ľl├╝m├╝ne kadar padi┼čah II. Albd├╝lhamit’in yaveri olarak g├Ârev yapt─▒. 16 Haziran 1901 tarihinde vefat etti. Mezar─▒ Ey├╝p semtinde bulunmaktad─▒r.

Gazi Ahmed Muhtar Pa┼ča ve Yusuf Ziya Pa┼ča ile birlikte 1865 y─▒l─▒nda kurdu─ču Cemiyet-i Tedrisiyye-i ─░sl├ómiye sonradan Dar├╝┼č┼čafaka Lisesi’ne d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.
Eserleri

H├╝seyin Tevfik Pa┼ča’n─▒n eserleri ┼čunlard─▒r:

  • Zeyl-i usul-i Cebir
  • Cebr-i ├él├ó
  • Fenn-i Makina
  • Mebahis-i ─░lmiye Mecuasmda yazd─▒─č─▒ makaleler (Hesab-─▒ M├╝senna = Dual Aritmetique)
  • Tahir Pa┼ča’n─▒n Usul-i Cebir adl─▒ eserine yazd─▒─č─▒ ek
  • Usul-i llm-i Hesap
  • Astronomi
  • Mahsusat ve Gayr─▒ Mahsusat
  • Linear Algebra

Lineer Cebir eserinin ├Âns├Âz├╝nde H├╝seyin Tevfik Pa┼ča s├Âyle yazm─▒┼čt─▒r: “Bu kitapta incelenen lineer cebir, d├╝nyan─▒n Sir William Hamilton’a bor├žlu oldu─ču quaterniyonlara ├žok benzer. Lineer cebir, quaterniyonlar─▒n b├╝t├╝n potansiyellerine sahiptir ve g├╝├žl├╝─č├╝ daha azd─▒r. Quaterniyonlar ├╝niversitelerde ├Â─čretilmektedir ve kabul g├Ârm├╝┼č bir bilgidir. Lineer cebirin de ayn─▒ kabul├╝ g├Âr├╝p g├Ârmeyece─čini, hatt├ó quaterniyonlar─▒n yerini al─▒p almayaca─č─▒n─▒ ┼čimdiden bilmiyorum”. Kendi sisteminin ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ ise ┼č├Âyle ifade etmi┼čtir: “Quaterniyonlar─▒n ├žarp─▒m─▒, isim olarak bile d├╝zlem geometride ele al─▒nd─▒─č─▒nda, bizi ├╝├ž boyutlu uzayda ├žal─▒┼čmaya zorlamaktad─▒r; h├ólbuki lineer cebirde yaln─▒zca iki boyut ele al─▒nd─▒─č─▒ zaman bir ├╝├ž├╝nc├╝ boyutu d├╝┼č├╝nme durumunda de─čiliz”.

H├╝seyin Tevfik Pa┼ča’n─▒n bu eseri terc├╝me de─čildir ve konuya ├Âzg├╝n katk─▒ yapmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├žok ├Ânemlidir.

Tevfik Pa┼ča’n─▒n ba┼čka pek ├žok g├Ârevleri olmu┼č, Fransa ve ABD’de kald─▒─č─▒ s─▒ralarda Frans─▒zca ve ─░ngilizce’yi, bu dillerde kitap yazabilecek kadar iyi ├Â─črenmi┼čtir. Burada matematik dersleri vermi┼č, yine bu s─▒ralarda arkada┼člar─▒yla ├ž─▒kartt─▒─č─▒ Meb├óhis-i ─░lmiyye adl─▒ ayl─▒k dergiye makaleler yazm─▒┼čt─▒r. Bu dergide yay─▒mlad─▒─č─▒ makaleleri aras─▒nda “Mahs├╗s├ót ve Gayr-─▒ Mahs├╗s├ót” isimli felsef├« bir yaz─▒s─▒, ayr─▒ca t├╝rev ve fonksiyonlar ├╝zerine yaz─▒lar─▒ bulunur.

H├╝seyin Tevfik Pa┼ča, daima devlet memuriyetiyle g├Ârevli olmas─▒na ra─čmen, matematik bilimlerle ilgilenmeye zaman ay─▒rabilmi┼č, zengin bir k├╝t├╝phane olu┼čturmu┼č, ├ževresindeki S├ólih Zek├« gibi yetenekli gen├žlere, vakit ay─▒rm─▒┼č, periyodik yay─▒nlarla entellekt├╝el bir ortam─▒n olu┼čmas─▒na gayret sarf etmi┼čtir.Gelecek nesillere katk─▒da bulunmu┼čtur.

Feza G├╝rsey
(1921-1992)

Feza G├╝rsey, (d. 7 Nisan 1921, ─░stanbul ÔÇô ├Â. 13 Nisan 1992, New Haven). T├╝rk fizik├ži ve matematik├ži.

7 Nisan 1921′ de ─░stanbul’da Prof. Dr. Remziye Hisar (1902-1992) ve Dr. Re┼čit S├╝reyya G├╝rsey’in (1889-1962) ilk ├žocu─ču olarak d├╝nyaya geldi. Babas─▒ Dr. Re┼čit S├╝reyya G├╝rsey, t─▒p doktoru, fizik├ži ve ├Â─čretmen olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra bilime ve sanata b├╝y├╝k ilgisi olan bir ayd─▒nd─▒r. Annesi Prof. Dr. Remziye Hisar, Dar├╝lf├╝nun’un fen okuyan ilk k─▒z ├Â─črencilerinden olup, Avrupa’da kad─▒nlar─▒n pek az─▒n─▒n kariyer yapabildi─či bir d├Ânemde Sorbonne’da Devlet Kimya Doktoras─▒ yapmay─▒ ba┼čarm─▒┼č bir bilim insan─▒d─▒r.

Feza G├╝rsey, ─░stanbul Anadoluhisar─▒’nda, Remziye Han─▒m’─▒n Ota─čtepe’deki aile evinde do─čmu┼čtur. ─░lkokula Paris’te Jeanne d’Arc okulunda ba┼člam─▒┼č ve ├Â─čretmenlerinin hayranl─▒─č─▒n─▒ kazanm─▒┼čt─▒r. K─▒zkarde┼či Deha G├╝rsey Owen’─▒n anlatt─▒─č─▒ ├╝zere, ├Â─čretmeni Madame Denizot, her┼čeyi ├žabucak ├Â─črendi─či i├žin Feza G├╝rsey’i ├žok seviyor, onu yan─▒ndan ay─▒rm─▒yormu┼č.

─░lkokul ├╝├ž├╝nc├╝ s─▒n─▒fa Galatasaray Lisesi’nde devam eden G├╝rsey, okulun sevilen, hayran olunan bir ├Â─črencisi olmu┼čtur. S─▒n─▒f arkada┼č─▒ Emekli B├╝y├╝kel├ži ├ľzer F. Tevs bir yaz─▒s─▒nda Feza G├╝rsey’i ┼č├Âyle anlatm─▒┼čt─▒:

“39 Feza G├╝rsey, zaman─▒n─▒n b├╝t├╝n Galatasaray Liselilerini ve yerli yabanc─▒ k─▒ymetli hocalar─▒n─▒ etkilemi┼č bir talebe idi. Ortaokul ├╝├ž├╝nc├╝ s─▒n─▒fta, ak┼čam et├╝d├╝nde, bakard─▒k, Feza bir k├Â┼čede Proust’un “Yitik Zaman─▒ Ara┼čt─▒r─▒rken” adl─▒ felsefi hik├óyelerini okuyor veya C├ęzanne’─▒n r├Âprod├╝ks├╝yonlar─▒n─▒ inceliyor… Frans─▒z hocalar─▒m─▒z b├╝y├╝k teneff├╝slerde onu muallimler odas─▒na ├ža─č─▒r─▒r sohbet ederlerdi… Bizden iki s─▒n─▒f daha b├╝y├╝k, ├žok ├žal─▒┼čkan bir ├Â─črenci daha vard─▒. Mezun olduktan sonra Frans─▒z hocalardan birisine, ‘Feza m─▒ yoksa di─čer ├Â─črenci mi daha ├╝st├╝nd├╝’ diye sormu┼člar. O da, ‘bir k├Ây ├Â─čretmeni ile bir ordinary├╝s profes├Âr aras─▒nda ne kadar fark varsa, Feza ile di─čer ├Â─črenci aras─▒nda o kadar fark vard─▒’ demi┼č.

Feza G├╝rsey, fizik okumaya lise y─▒llar─▒nda karar vermi┼čtir. Galatasaray Lisesi’ni 1940 y─▒l─▒nda birincilikle bitirdikten sonra ─░stanbul ├ťniversitesi Fen Fak├╝ltesi ├Â─črencisi olmu┼č, 1944 y─▒l─▒nda Fizik-Matematik b├Âl├╝m├╝nden de birincilik ile mezun olmu┼čtur. Milli E─čitim Bakanl─▒─č─▒ s─▒nav─▒n─▒ kazanarak ─░ngiltere Imperial College’a gitmeye hak kazanm─▒┼č, burada 1945-1950 y─▒llar─▒ aras─▒nda Prof. Dr. H. Jones’─▒n dan─▒┼čmanl─▒─č─▒ alt─▒nda doktora ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânem i├žerisinde “Tek boyutlu bir istatiksel sistem” ve “─░ki bile┼čenli dalga denklemleri ├╝zerine” ba┼čl─▒kl─▒ iki ├Ânemli makale yay─▒mlam─▒┼čt─▒r. 1951-1957 y─▒llar─▒ aras─▒nda Cahit Arf’─▒n deste─či ile ─░stanbul ├ťniversitesi Tatbiki Matematik K├╝rs├╝s├╝’ne asistan olarak tayin edilmi┼čtir. 1953 y─▒l─▒nda “Spinli elektronlar─▒n klasik ve dalga mekani─či” adl─▒ tezi ile do├žent ├╝nvan─▒n─▒ alm─▒┼č, bir y─▒l sonra Tatbiki Matematik K├╝rs├╝s├╝’ne do├žent olarak atanm─▒┼čt─▒r.

1952 y─▒l─▒nda ─░stanbul ├ťniversitesi Fen Fak├╝ltesi asistanlar─▒ndan Suha Pamir ile evlenmi┼č ve 1954 y─▒l─▒nda Suha ve Feza ├žiftinin tek ├žocuklar─▒ Yusuf d├╝nyaya gelmi┼čtir. 1957-1961 y─▒llar─▒ aras─▒nda, e┼či ve o─člu ile birlikte Atom Enerjisi Komisyonu’nun bursu ile ABD’de Brookhaven Ulusal H─▒zland─▒r─▒c─▒ Laboratuvar─▒’nda bulunmu┼čtur. Bu d├Ânemde Brookhaven Ulusal H─▒zland─▒r─▒c─▒ Laboratuvar─▒, Princeton ─░leri ├çal─▒┼čmalar Enstit├╝s├╝ ve Columbia ├ťniversitesi’nde fizik d├╝nyas─▒nda en ileri seviyede ├žal─▒┼čma yapanlar ile birlikte ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. Feza G├╝rsoy’un bu ├ževrede ad─▒n─▒ duyuran ilk ├žal─▒┼čmas─▒ y├╝k ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ ve Baryon korunumu ile Pauli Transformasyonunun ilgisini g├Âsteren makalesidir. Wolfgang Pauli ├╝nl├╝ Rus fizik├žisi Landau’ya yazd─▒─č─▒ mektupta ilgisini ├žeken bu makaleden bahsetmekte ve Heisenberg ile ├žal─▒┼čmalar─▒nda bu simetriyi kendi spinor modellerinde kullanmay─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ s├Âylemektedir. W.Pauli, kendisinden Princeton Enstit├╝s├╝nde ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etmesi i├žin referans isteyen Feza G├╝rsey’a g├Ânderdi─či mektupta ┼č├Âyle diyor:

“Ben, seni tavsiye edebilir miyim diye d├╝┼č├╝nm├╝yorum, tam tersi, Princeton Enstit├╝s├╝’n├╝ sana tavsiye edebilir miyim diye d├╝┼č├╝n├╝yorum.”

1961 y─▒l─▒nda T├╝rkiye’ye d├Ânen G├╝rsey, 1974 y─▒l─▒na kadar Prof. Dr. Erdal ─░n├Ân├╝’n├╝n ─▒srarlar─▒ ve u─čra┼člar─▒ sonucunda Orta Do─ču Teknik ├ťniversitesi (ODT├ť) Teorik Fizik B├Âl├╝m├╝’nde profes├Âr olarak ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânem i├žinde T├╝rkiye’de teorik fizik alan─▒nda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar─▒ canland─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒m─▒┼čt─▒r. Princeton ve Yale ├╝niversitesinden ├╝nl├╝ fizik├žileri ODT├ť’ye davet ederek bir ├žok konferans─▒n d├╝zenlenmesini sa─člam─▒┼čt─▒r. 1968 y─▒l─▒nda T├ťB─░TAK Bilim ├ľd├╝l├╝’n├╝ alm─▒┼čt─▒r.

1965-1974 y─▒llar─▒ aras─▒nda Yale ├ťniversitesi’nin Teorik Fizik B├Âl├╝m├╝’ne teklifi ├╝zerine ODT├ť’deki g├Ârevinden ayr─▒lmak istemeyen G├╝rsey, Yale ├ťniversitesinde konuk profes├Ârl├╝k g├Ârevini kabul etmi┼č ve ODT├ť-Yale ├╝niversiteleri aras─▒nda d├Ân├╝┼č├╝ml├╝ olarak lineer olmayan kiral modeller, konform simetri, genel g├Ârelilik ├╝zerinde ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.

1974 y─▒l─▒nda Feza G├╝rsey’in Yale ├ťniversitesi Fizik B├Âl├╝m├╝n’ndeki profes├Ârl├╝─č├╝ daimi hale gelmi┼č, izni kald─▒r─▒lm─▒┼č ve ODT├ť’den ayr─▒lmak zorunda b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. G├╝rsoy bunun nedenlerini, Prof. Dr. Mustafa Parlar E─čitim ve Ara┼čt─▒rma Vakf─▒’nca verilen Bilim Hizmeti ve Onur ├ľd├╝l├╝ t├Âreninde anlatm─▒┼čt─▒r:

“Birincisi, s─▒k s─▒k ve ├╝cretli izinli olarak d─▒┼čar─▒daki bilim merkezlerinde ├žal─▒┼čmam ve bu bilimsel al─▒┼čveri┼če ├Â─črencilerimi de katmam. ─░kincisi, T├╝rkiye’mizin seviyesine ve ihtiya├žlar─▒na uygun olmayan ├╝st d├╝zeyde bir ara┼čt─▒rma yaparak gen├žli─če zararl─▒ bir ├Ârnek olmam.”

Feza G├╝rsey 1971 y─▒l─▒ndan 1991 y─▒l─▒ndaki emeklili─čine kadar Yale ├ťniversitesi Fizik B├Âl├╝m├╝’nde ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. 19 Ocak 1977′de temel par├žac─▒k fizi─čine yapt─▒─č─▒ katk─▒lardan dolay─▒ Sheldon Glashow ile birlikte Oppenheimer ├ľd├╝l├╝’n├╝ ald─▒. ├ľd├╝l i├žin kendisini tebrik eden ├Â─črencilerine “├ľd├╝l, Yale ile Harvard aras─▒nda payla┼č─▒ld─▒ yaz─▒ld─▒. ─░sterdim ki, ODT├ť ve Harvard aras─▒nda payla┼č─▒ld─▒ desinler” demi┼čtir.

1991 y─▒l─▒ndaki emeklili─činden sonra T├╝rkiye’ye d├Ânm├╝┼č, Bo─čazi├ži ├ťniversitesi’nin davetini kabul ederek Fizik b├Âl├╝m├╝ndeki odas─▒na yerle┼čmi┼čtir. Bu sene i├žerisinde yakaland─▒─č─▒ prostat kanseri nedeni ile 13 Nisan 1992′de Yale ├ťniversitesi’nin hastahanesinde vefat etmi┼čtir. Naa┼č─▒ Anadoluhisar─▒’nda aile mezarl─▒─č─▒na defnedilmi┼čtir.

├ľd├╝lleri

  • 1969 – T├╝bitak Bilim ├ľd├╝l├╝
  • 1977 – S. Glashow ile birlikte J.R. Oppenheimer ├ľd├╝l├╝ ; R. Griffiths ile Do─ča *Bilimlerinde A. Cressey Morrison ├ľd├╝l├╝
  • 1979 – Einstein Madalyas─▒
  • 1981 – College de France┬ĺda konuk profes├Âr ve College de France Madalyas─▒
  • 1984 – ─░talya Cumhurba┼čkan─▒’n─▒n Commendatore Ni┼čan─▒
  • 1986 – Roma’da Konuk Profes├Ârl├╝k ├Âd├╝l├╝
  • 1989 – T├╝rk Amerikan Bilimcileri ve M├╝hendisleri Derne─činin Se├žkin Bilimci ├ľd├╝l├╝
  • 1990 – Galatasaray Vakf─▒ Madalyas─▒

Di┼čhekimli─činin Tarih├žesi

Ferrier taraf─▒ndan M.├ľ.8000ÔÇ▓lere ait insan kafataslar─▒ ├╝zerinde yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda incelenen 2000 di┼čte %3, Mummery taraf─▒ndan 68 kafatas─▒nda yap─▒lan ba┼čka bir ara┼čt─▒rmada ─░ngiltereÔÇÖde %2,94 oranlar─▒nda ├ž├╝r├╝k kavitelerine rastlanm─▒┼čt─▒r. DanimarkaÔÇÖda ta┼č devrine ait insanlar─▒n kafataslar─▒nda %14, FransaÔÇÖda bulunan kafataslar─▒nda %1,2 di┼člerde ├ž├╝r├╝k kavitesi saptanm─▒┼č, ayr─▒ca alt ve ├╝st ├žene kemiklerinde kist bo┼čluklar─▒, fist├╝l kanal ve a─č─▒zlar─▒, di┼čler ├╝zerinde di┼č ta┼člar─▒, ├ži─čneme y├╝zeylerinde yenilen g─▒dalara ba─čl─▒ a┼č─▒nmalar g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Di┼člerle ilgili sorunlar insan var olal─▒ mevcut oldu─čuna g├Âre, en ilkel insan─▒n bile di┼č a─čr─▒s─▒n─▒ dindirmek, ├že┼čitli nedenlerle kaybetti─či di┼člerinin yerine ilkel bir protez yapabilmek i├žin ├že┼čitli ├žareler d├╝┼č├╝nm├╝┼č ve uygulam─▒┼čt─▒r. Bu tip konularda tarihe ─▒┼č─▒k tutan en eski belgeler ma─čara duvarlar─▒na resmedilmi┼č olan ├žizimlerdir. Ancak, ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n buldu─ču ma─čara duvarlar─▒na resmedilmi┼č t─▒pla ilgili pek ├žok fig├╝r i├žinde di┼čhekimli─či ile ilgili bir ├žizim, bir anlat─▒mla kar┼č─▒la┼č─▒lmam─▒┼čt─▒r.

Di┼čhekimli─či

Bu nedenle 5000 y─▒ll─▒k bir s├╝reyi kapsayan zaman dilimi i├žinde ÔÇťDi┼čhekimli─či nas─▒l do─čmu┼č, nas─▒l geli┼čmi┼čÔÇŁ sorusunun cevab─▒ verilememektedir. Tarih ├Âncesine ait olan bilgilerin pek ├žo─ču varsay─▒mlara dayand─▒r─▒lmakta olup ancak son birka├ž y├╝zy─▒l i├žinde elde edilen bilgiler ger├žek ve ge├žerli say─▒labilmi┼čtir.

─░lk├ža─člardan beri genel t─▒pla i├ž i├že olan di┼čhekimli─činin geli┼čmesi y├╝zy─▒llar alm─▒┼čt─▒r. Ba─č─▒ms─▒z bir meslek haline gelebilmesi pek ├žok evreden ge├žtikten sonra ancak 18. y├╝zy─▒lda, ├ža─čda┼č anlamda ├Â─čretilmeye ve uygulanmaya ba┼člamas─▒ ise 19. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda ger├žekle┼čmi┼čtir. 20. y├╝zy─▒l her alanda oldu─ču gibi di┼čhekimli─činde de b├╝y├╝k bir teknik ve teknolojik geli┼čimin ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânem olmu┼čtur. ─░kinci yar─▒s─▒nda ger├žekle┼čmi┼čtir. 20. y├╝zy─▒l her alanda oldu─ču gibi di┼čhekimli─činde de b├╝y├╝k bir teknik ve teknolojik geli┼čimin ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânem olmu┼čtur. Bug├╝n├╝ kavraman─▒n ancak tarihi bilmekle m├╝mk├╝n olabilece─či d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse di┼čhekimli─či mesle─či tarihini bilmenin bizlere kazand─▒raca─č─▒ pek ├žok yarar olacakt─▒r.

Di┼čhekimli─či

├ľrne─čin;

  • Tarihi ila├ž ve tedavi y├Ântemlerinden ├ža─čda┼č bilimin ─▒┼č─▒─č─▒nda yeniden yararlanabilmek,
  • Teknik ve teknolojik geli┼čmeleri ve yenilikleri takip ederek meslek ya┼čam─▒nda ba┼čar─▒y─▒ yakalamak,
  • Mesle─či uygularken, olas─▒ sosyal ili┼čkilerde etkinlik sa─člamak, meslek prestijini y├╝celtmek ad─▒na giri┼čimlerde bulunabilecek alt yap─▒ya sahip olma imkan─▒ edebilmek,
  • Adli bilimler i├žinde ├Ânemi gittik├že artan Adli Di┼čhekimli─či ad─▒na ├Ânemli bilgi taban─▒ olu┼čturmak bu yararlardan baz─▒lar─▒ olarak say─▒labilir.

Di┼čhekimli─či

Antik ├ça─člar

Mayalar

M.├ľ. 2500 y─▒llar─▒nda kurulmu┼č, M.S. 300-900 y─▒llar─▒nda k├╝lt├╝rlerinin en y├╝ksek noktas─▒na ula┼čm─▒┼člard─▒r. Ta┼č ve metalle ├žal─▒┼čmada ├žok ├╝st├╝n olmalar─▒na ra─čmen a─č─▒z sa─čl─▒─č─▒ ile ilgili restoratif i┼čleme rastlanmam─▒┼čt─▒r. Di┼člerle ilgili s├╝sleme ve ├žekimlerin dini ve ibadet ama├žl─▒ yapt─▒klar─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir. Mayalar bu gibi nedenlerle di┼člerin kesici kenarlar─▒n─▒ e─čelemi┼čler, ├žo─čunlukla mesial k├Â┼čeyi e─čeleyip distal k├Â┼čeyi b─▒rakarak ├Âzel ┼čekiller olu┼čturmu┼člard─▒r. Bu i┼člemleri bir gurur ni┼čanesi olarak kabilenin ya┼čl─▒ kad─▒nlar─▒ yapmaktayd─▒. Ayr─▒ca ├╝st kesici di┼člere ve daha az s─▒kl─▒kla ├╝st premolarlara d├╝zg├╝n kesilmi┼č ta┼č inleyler yerle┼čtirmi┼člerdir.

Aztekler

Aztekler konusunda bilgiler Bernardio de Sahagun (1492-1590) adl─▒ ke┼či┼čin ara┼čt─▒rmalar─▒ndan ├Â─črenmekteyiz. Aztekler de Mayalar gibi di┼člerine k─▒ymetli ta┼č inleyler uygulam─▒┼člar, a─č─▒z hastal─▒klar─▒n─▒ ot ve bitkilerle tedavi ettiklerini, ├ž├╝r├╝─č├╝n sebebinin bir kurt oldu─čuna inand─▒klar─▒n─▒, chili ad─▒ verilen ac─▒ biberi ├ži─čneyip kurdu ├Âld├╝rerek di┼či tedavi edebileceklerine inand─▒klar─▒n─▒ ├Â─čreniyoruz. Yaralar─▒n─▒ sa├ž telleriyle diktikleri, yemeklerden sonra k├╝rdan kulland─▒klar─▒, di┼člerini k├Âm├╝r tozu ile ovup beyazlatt─▒klar─▒ndan s├Âz edilmektedir.

─░nkalar

Dini inan─▒┼člar─▒ ├žok kuvvetli oldu─ču i├žin hastal─▒klar─▒n─▒ sadece rahiplere itiraf etmekle kurtulunabilen bir g├╝nah olarak bakmakta, di┼č ├ž├╝r├╝─č├╝ ve sallanmas─▒ndan g├Âkku┼ča─č─▒n─▒ sorumlu tutmakdayd─▒lar. ├ç├╝r├╝─č├╝ kurdun olu┼čturdu─ču fikrine bu toplumda rastlanmamaktad─▒r. Di┼člerle ilgili hastal─▒klar─▒n tedavisinde ise Peru balzam─▒ ad─▒ verilen bir resinin kullan─▒lmas─▒n─▒ ├Ânermektedirler. Daha a─č─▒r durumlarda koterizasyon y├Ântemine ba┼čvuruyorlard─▒. Bu y├Ântem ├ž├╝r├╝k tedavisinde de kullan─▒l─▒yordu. A─čr─▒y─▒ gidermek i├žin koka bitkisi yapraklar─▒ ├ži─čniyorlar, a─čr─▒yan di┼člerin ├ževrelerine kostik bir resin s├╝r├╝p gev┼čettikten sonra ├žubuk yard─▒m─▒yla sallan─▒r hale getirip parmaklar─▒n─▒ kullanarak ├žekiyorlard─▒. S├╝s amac─▒yla ├Ân di┼člere yap─▒lan inley tarz─▒ dolgularda alt─▒n yapraklar─▒ kaviteye d├Âverek uyguluyor, sonra cilal─▒yorlard─▒. Puberte ├ža─č─▒ndaki gen├žler s├╝s amac─▒yla oldu─ču kadar ├ž├╝r├╝kten korunmak i├žin de di┼čleri simsiyah olana kadar a─ča├ž yapraklar─▒ ├ži─čniyorlard─▒.

Di┼čhekimli─či

Farkl─▒ ─░lkel Topluluklarda Gelenekler

─░lkel toplumlar basit di┼č hastal─▒klar─▒n─▒n tedavisi i├žin yeni y├Ântemler geli┼čtirmi┼č olsalar da di┼člerinden bir veya birka├ž─▒n─▒ s─▒kl─▒kla kabile i┼čareti olarak ya da dini nedenlerle tahrip etmeye devam etmi┼člerdir. Amazonlar vadisinde ya┼čayan baz─▒ G├╝ney Amerika yerlilerinin piranalara benzemek ve vah┼či bir g├Âr├╝n├╝m elde etmek amac─▒yla anterior di┼člerini t├Ârp├╝ledikleri, Kuzey Gr├ÂnlandÔÇÖdaki Eskimo kad─▒nlar─▒n─▒n botlar─▒na pen├že yapabilmek amac─▒yla ay─▒bal─▒─č─▒ derisini ├ži─čneyerek i┼členebilir hale getirdikleri, bu y├╝zden de di┼člerinin zaman i├žerisinde damak seviyesine kadar a┼č─▒nd─▒─č─▒ bilinmektedir.

AvusturalyaÔÇÖn─▒n yakla┼č─▒k 1000 mil kuzeybat─▒s─▒nda bulunan Mercan denizindeki Makkula adas─▒ ormanl─▒klar─▒nda ya┼čayan baz─▒ yerli topluluklar─▒nda kad─▒nlar─▒n ├Âzel bir topluma girebilmeleri ├╝st sa─č kesici di┼člerini ├žektirmeleriyle m├╝mk├╝n olmaktad─▒r. VietnamÔÇÖ─▒n da─čl─▒k b├Âlgelerinde kesici di┼čler k├Âpek gibi g├Âsterdi─či i├žin ya ├žekiliyor yada damak hizas─▒na kadar e─čeleniyor.

Di┼čhekimli─či

Eski T─▒pta Hastal─▒klar─▒n Olu┼č Nedenleri ve Tedavi Y├Ântemleri

─░lkel insanlar hastal─▒klara do─ča├╝st├╝ g├╝├žlerin ve ruhlar─▒n sebep oldu─ču, bu k├Ât├╝ ruhlar─▒n ve etkilerinin uzakla┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒n b├╝y├╝c├╝ hekim veya rahiplerin dua ve efsunlar─▒yla ger├žekle┼čebilece─čine inan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bilimsel t─▒p eski Yunanla birlikte do─čmu┼čtur. Tarih boyunca iki hayali patojen, Humoral Patoloji ve di┼čhekimli─čini do─črudan ilgilendiren Di┼č Kurtlar─▒ Teorisidir.

Humoral Patoloji; eski Yunandan sonra ─░slam D├╝nyas─▒n─▒ ve AvrupaÔÇÖy─▒ etkileyen inan─▒┼ča g├Âre, ate┼č, hava, su, toprak tabakalar─▒na kar┼č─▒ insano─člunda d├Ârt s─▒v─▒ bulunur. Bunlar kan, balgam, kara safra, sar─▒ safra olup yenilip i├žilenler bu d├Ârt ana maddeye d├Ân├╝┼č├╝r denmektedir. Bu d├Ârt unsurun aras─▒nda bir dengenin bulunmas─▒ ile sa─čl─▒kl─▒ olmak m├╝mk├╝n g├Âr├╝lmektedir. Bu inan─▒┼ča g├Âre tedaviler; kan almak, kusturmak, vantuz ├žekmek, da─člamak vb.

Di┼č Kurtlar─▒ teorisi; di┼č ├ž├╝r├╝─č├╝ne ve a─čr─▒s─▒na di┼če yerle┼čen kurtlar─▒n neden oldu─ču, bunlar─▒ ├Âld├╝rerek ├ž├╝r├╝kten korunulabilece─či inan─▒┼č─▒d─▒r. Tarihi ├žok eskilere dayanan bu teori ÔÇťLegand of WormÔÇŁ yani solucan efsanesi olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bununla ilgili en eski bilgiler M.├ľ.1200-1100 y─▒llar─▒ aras─▒nda M─▒s─▒rÔÇÖda yaz─▒lan Anastasia papirusunda kaydedilmi┼čtir.

Di┼čhekimli─či

Yak─▒n Do─ču Mezopotamya ve M─▒s─▒r

M.├ľ. 3500-3000 y─▒llar─▒ aras─▒nda Dicle ve F─▒rat nehirleri aras─▒ndaki verimli topraklarda ilk kez S├╝merler geli┼čmi┼č bir medeniyet olu┼čturmu┼člard─▒r. Daha sonra b├Âlgenin Babil ve Asurlular taraf─▒ndan i┼čgali ile ├╝├ž k├╝lt├╝r birbirine kayna┼čm─▒┼čt─▒r. Bu ├╝├ž k├╝lt├╝re ait kil tabletler ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č yaz─▒lar M.├ľ.7. yy.da ya┼čam─▒┼č olan Asur Kral─▒ olan Asurbanipal taraf─▒ndan NinovaÔÇÖda yapt─▒r─▒lan bir k├╝t├╝phanede toplanm─▒┼čt─▒r. O tarihlerde BabilÔÇÖde di┼če ne kadar ├Ânem verildi─čini M.├ľ.1700 y─▒l ├Âncesine ait Hammurabi kanununun iki y├╝z├╝nc├╝ paragraf─▒nda ÔÇťBir kimse di─čerinin di┼člerini k─▒rarsa, ceza olarak onun bu di┼čleri s├Âk├╝l├╝rÔÇŁ ifadesinde g├Ârmekteyiz. Bu konuyla ilgili en eski belgeler M.├ľ. 3000 y─▒llar─▒nda M─▒s─▒rÔÇÖda ya┼čam─▒┼č olan ve o zamanki hekim ve di┼čhekimlerinin atas─▒ olarak kabul edilen HesireÔÇÖnin mezar─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan, tahta bir levha ├╝zerine oyulmu┼č resmi ve M.├ľ. 2000 y─▒l ├Âncesine ait, Babil Kral─▒ AssurbanipalÔÇÖin k├╝t├╝phanesinde bulunan ├živi yaz─▒s─▒ ile yaz─▒lm─▒┼č bir levhad─▒r.

AssurbanipalÔÇÖin k├╝t├╝phanesindeki kil tabletler aras─▒nda te┼čhis, tedavi ve prognoza ait pek ├žok bilgi ├živi yaz─▒s─▒ ile ifade edilmi┼čtir. Di─čer taraftan eski MezopotamyaÔÇÖda t─▒p uygulay─▒c─▒lar─▒n─▒n iki s─▒n─▒fta topland─▒─č─▒, bunlardan birincisinin din adaml─▒─č─▒ ve hekimlik aras─▒nda karma bir stat├╝ye sahip ÔÇťSaray b├╝y├╝c├╝leriÔÇŁ oldu─čunu g├Âr├╝yoruz. Bunlar e─čitim g├Ârm├╝┼č olup y├╝ksek s─▒n─▒fa mensup kabul edilir. Hastalar─▒n─▒ belirli g├╝nlerde ve belirli saatlerde uygulad─▒klar─▒ b├╝y├╝lerle iyile┼čtirmeye ├žal─▒┼č─▒rlard─▒. ─░kincisi ise e─čitim g├Ârmeksizin pratikten yeti┼čirlerdi. ├çe┼čitli bitki tohumlar─▒n─▒ kullanarak iyile┼čtirmeye ├žal─▒┼č─▒rlard─▒. Bunlar saray b├╝y├╝c├╝lerinden daha ba┼čar─▒l─▒yd─▒lar.

M─▒s─▒rÔÇÖda ise hekimlik ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒n eski krall─▒k devrinde ba┼člad─▒─č─▒, zamanla uzmanl─▒k alanlar─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. M─▒s─▒rÔÇÖda t─▒p alan─▒nda ortaya ├ž─▒kan bu ihtisasla┼čmay─▒ M.├ľ.5. y├╝zy─▒l─▒n b├╝y├╝k tarih├žisi Heredot ÔÇťT─▒p ├žal─▒┼čanlar─▒ o ┼čekilde b├Âl├╝nm├╝┼člerdir ki her biri bir hastal─▒─č─▒n iyile┼čtiricisidir ve t├╝m ├╝lke kimi di┼č, kimi g├Âz, kimi de gizli hastal─▒klar ├╝zerinde ihtisasla┼čm─▒┼č doktorlarla doludurÔÇŁ diye anlatm─▒┼čt─▒r. ZoserÔÇÖin h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda ya┼čam─▒┼č olan ve tarihte bilinen ilk di┼čhekimi olarak an─▒lan Hesire (M.├ľ.2600) yap─▒lan kaz─▒lar s─▒ras─▒nda elde edilen bir tablette di┼či tedavi eden doktorlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝ olarak tarif edilmi┼čtir. T─▒bbi tedavilerle ilgili en temel dok├╝manlar papiruslard─▒r. Bunlar Hearst, Edwin Smith ve George ElbersÔÇÖin adlar─▒ ile an─▒l─▒rlar. Sonuncusu Leipzig ├ťniversitesinde saklanmaktad─▒r. Elbers papiruslar─▒, George Elbers taraf─▒ndan Teb ┼čehrinde bulunmu┼čtur. ┼×efik FaridÔÇÖin Kahire yak─▒nlar─▒nda buldu─ču alt─▒n tellerle birbirine ba─čl─▒ di┼člerden olu┼čan k├Âpr├╝.

M.├ľ. 1550 y─▒l ├Âncesine ait 21 metre boyundaki Ebers papir├╝s├╝nde sallanan di┼čleri sabitle┼čtiren, di┼č ├ž├╝r├╝klerinde kullan─▒lan ila├žlarla, aftlar ve di┼č abselerinin tedavilerinden bahsedilmektedir. Edwin Smith papiruslar─▒ 1862ÔÇ▓de Edwin Smith taraf─▒ndan LuxorÔÇÖda bulunmu┼čtur. 4,68m. uzunlu─čundad─▒r. Her iki taraf─▒ da yaz─▒l─▒ olan, bilinen en eski t─▒bbi dok├╝mand─▒r. Travmatik ve cerrahi sorunlarla ilgili, sorunlar─▒ ├žok g├╝zel ifade eden bir yaz─▒tt─▒r. Maksilla ve mandibula k─▒r─▒klar─▒, zigoma perforasyonlar─▒, dudak yar─▒klar─▒n─▒n cerrahisinden bahsetmektedir. Ayr─▒ca lukse olmu┼č mandibulay─▒ yerine yerle┼čtirirken ellerin nas─▒l kullan─▒laca─č─▒ da anlat─▒lmaktad─▒r. Bu g├╝ne kadar ele ge├žirilen en eski protezlerin M.├ľ. 500-400 y─▒llar─▒nda ya┼čam─▒┼č olan Etr├╝sklere ait oldu─ču tespit edilmi┼čtir. 3-5 mm. geni┼čli─činde alt─▒n bantlar i├žine dana di┼činden oyulmu┼č di┼člerin yerle┼čtirilmesiyle yap─▒lan bu k├Âpr├╝ler, Etr├╝sklerin alt─▒n d├Â─čmecili─či ve per├žinleme sanat─▒nda da usta olduklar─▒n─▒ g├Âsteriyor.

Eski M─▒s─▒rl─▒lar ve ─░branilerden olu┼čan Fenikeliler ┼čimdiki L├╝bnanÔÇÖda ya┼čam─▒┼člard─▒r. Arkeolojik kaz─▒larda ortaya ├ž─▒kan di┼člere ait restorasyonlar─▒ yapan sanatkar kuyumcular vard─▒. Eski Sidon ┼čehri yak─▒nlar─▒nda M.├ľ.400 y─▒llar─▒na ait, i├žerisinde yapay di┼čler ve aletler bulunan g├Âm├╝t ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, yapay di┼člerin alt─▒n tellerle yandaki di┼člere ba─članm─▒┼č olduklar─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Di┼čhekimli─či

Eski Yunan

Yunan sa─čl─▒k tanr─▒s─▒ EsculapÔÇÖ─▒n sembol├╝ (Asklepius) y─▒land─▒ ve ad─▒na yap─▒lan tap─▒naklar (Asklepion) ayn─▒ zamanda en ├Ânemli sa─čl─▒k merkezleriydi. M.├ľ.460-377 y─▒llar─▒ aras─▒nda ya┼čayan Hippocrates Kos (─░slank├Ây) adas─▒nda do─čmu┼č, burada t─▒p okulu kurmu┼č deneysel y├Ântemlere dayal─▒ t─▒p e─čitimi vermeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu nedenle t─▒bb─▒n temellerinin M.├ľ.5. y├╝zy─▒lda Hippokrat taraf─▒ndan at─▒ld─▒─č─▒, yaz─▒l─▒ di┼čhekimli─či tarihinin onunla ba┼člad─▒─č─▒ s├Âylenebilir.

Hippocrates d├Âneminde bir hastal─▒k incelendi─či zaman yaln─▒zca semptomlar─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒na ├žal─▒┼č─▒lmay─▒p, etyolojisi de incelenirdi ve bunlara g├Âre tedavi yap─▒l─▒rd─▒. HippocratesÔÇÖin yaz─▒lar─▒nda di┼č s├╝rmeleri, hastal─▒klar─▒ ve tedavi metodlar─▒ ile ilgili bir├žok b├Âl├╝m vard─▒r. ─░lk di┼čin ana rahminde olu┼čtu─ču, do─čumdan sonra anne s├╝t├╝ ile beslenmeyle geli┼čti─či, daimi di┼člerin 7. ya┼č dolaylar─▒nda s├╝rd├╝─č├╝, ba┼čka bir hastal─▒k olmazsa ├Âm├╝r boyu a─č─▒zda kald─▒klar─▒ bilgileri ona aittir. ├ç├╝r├╝k etyolojisinde iki endojen, bir eksojen etken ileri s├╝rm├╝┼č, di┼č kurdu kavram─▒na yer vermemi┼čtir. Di┼člerin pozisyon anomalileri, 3. molar s├╝rme komplikasyonlar─▒, di┼č a─čr─▒ ├že┼čitleri, alveoler abselerde s├Âzetmi┼č, a─čr─▒yan di┼čler ve di┼četlerinin tedavisinde koterizasyon uygulam─▒┼č, di┼č ├žekiminde demirden yap─▒lm─▒┼č davyeler kullanm─▒┼čt─▒r. Meslek ahlak─▒na ├žok ├Ânem vermi┼č, ÔÇťHippocrates And─▒ÔÇŁ y├╝zy─▒llarca hekimlere hekimlik kurallar─▒n─▒ ├Â─čreten ├Ârnek olmu┼čtur, halen hekimlik and─▒ olarak kullan─▒lmaktad─▒r.

Di┼čhekimli─či

Orta├ža─čda Bizans

Bizansl─▒ hekim GregoriusÔÇÖun yaz─▒lar─▒ndan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre imparatorluk d├Âneminde t─▒p ve fen bilimlerinde hi├žbir ilerleme olmam─▒┼č, ancak Roma uygarl─▒─č─▒ d├Âneminde yaz─▒lm─▒┼č baz─▒ eserler terc├╝me edilmi┼čtir. Yakla┼č─▒k iki y├╝zy─▒l sonra Amids a─č─▒z ve di┼č hastal─▒klar─▒ ile ilgili geni┼č bilgiler i├žeren temel t─▒bbi bilgiler ansiklopedisini yazm─▒┼čt─▒r. Paul of Aegina (M.S.625-690) di┼čhekimli─či ile ilgili yazd─▒─č─▒ kitapta di┼č cerrahisi ile ilgili bilgiler vermi┼č, kom┼ču di┼člerden y├╝ksek olan di┼člerin seviyelenmesi tekniklerini anlatm─▒┼č, di┼č ta┼člar─▒n─▒n aletlerle temizlenmesini ilk kez tarif etmi┼čtir.

Di┼čhekimli─či

─░slam D├╝nyas─▒

─░lk fetih y─▒llar─▒nda Arap okullar─▒nda KuranÔÇÖ─▒n diseksiyonu yasaklad─▒─č─▒, ├Âl├╝ v├╝cudunun tabu olu┼ču nedenleriyle fanatik bir ├Â─čreti hakim olmu┼čtur. Ancak o devirde temel hijyen kurallar─▒, oral hijyenin ├Ânemi dini kurallar ├žer├ževesinde Arap d├╝nyas─▒nda yerle┼čmi┼čtir. ├ľrne─čin her abdest almada a─č─▒z─▒n ├žalkalanmas─▒, misvak kullan─▒lmas─▒. 635 y─▒l─▒nda Halife ├ľmerÔÇÖin bedevi kabilelerini birle┼čtirmesinden sonra M├╝sl├╝manlar─▒n d├╝nya politikas─▒, k├╝lt├╝r├╝ ve ├Â─čreniminin de─či┼čti─či, Abbasiler devrinde fen ve t─▒p alan─▒nda yenilikler ve ilerlemeler g├Âze ├žarpmaktad─▒r. 10. yy.da ─░spanyaÔÇÖda M├╝sl├╝man hakimiyetinin s├╝rd├╝─č├╝ y─▒llarda Cordoba AvrupaÔÇÖn─▒n en geli┼čmi┼č k├╝lt├╝r ┼čehri olmu┼čtur. 70 k├╝t├╝phane, 900 halk hamam─▒, 50 hastane ve ├╝niversitesi vard─▒r.

Abul Kas─▒m Zahravi

9. yy.da ─░ranÔÇÖda ya┼čam─▒┼č olan Ali-─░bn-Sahl Rabban at-Tabari ├╝nl├╝ bir hekimdir ve Firdavs-al-Hikma adl─▒ eseri 850 y─▒llar─▒nda yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. 30 b├Âl├╝mde 360 konu anlat─▒lm─▒┼č, be┼č sayfal─▒k b├Âl├╝m├╝ di┼čler, a─č─▒z hastal─▒klar─▒ hakk─▒nda bilgi vermektedir. Abubakir Muhammed ─░bn Zakariya al-Razi baz─▒ kaynaklara g├Âre 230, baz─▒ kaynaklara g├Âre 184 kitap yazm─▒┼čt─▒r. El-Fakhir adl─▒ eserinde di┼čler, a─čr─▒yan di┼čler, di┼č ├ž├╝r├╝kleri, a─č─▒z kokusu, di┼četlerinin cerahatlenmesi, piyore ve kanayan di┼četlerinden s├Âz eden 7 b├Âl├╝m vard─▒r.

Abul Kas─▒m Zahravi (936-1013) di┼četi hastal─▒klar─▒, a─č─▒z hijyeni, tekrarlayan enfeksiyonlarda koterizasyon hakk─▒nda bilgilere yer vermi┼č, di┼člerin ├žekiminin m├╝mk├╝n oldu─čunca geciktirilmesini, ├žekim gerekti─činde di┼četinin di┼čten iyice ayr─▒larak, forseps di┼čin ├ževresine iyice yerle┼čtirilerek ├žekilmesi gerekti─čini belirtmi┼čtir. Do─čal di┼člerin ├Ânemini kavram─▒┼č, yanl─▒┼č ├žekim yapmamak i├žin te┼čhiste ├žok dikkatli olunmas─▒ gerekti─čini vurgulam─▒┼čt─▒r. Sallanan di┼člerin sa─člam di┼člere ba─članmas─▒ gerekti─čini, bunun i├žin alt─▒n tel kullan─▒lmas─▒ gerekti─čini, kaybolan di┼člerin yerine s─▒─č─▒r kemi─činden yap─▒lm─▒┼č di┼člerin konabilece─čini, travma sonucu d├╝┼čen di┼čin tekrar alveole yerle┼čtirilebilece─čini belirtmi┼čtir.

─░bni Sina

─░bni Sina (980-1037) do─čunun HippocratesÔÇÖi olarak an─▒l─▒r. Di┼č tedavisi ile ilgili pek ├žok ┼čey yazm─▒┼čt─▒r. Di┼čleri temiz tutman─▒n ├Ânemini, di┼č a─čr─▒s─▒n─▒n nedeninin di┼čin i├žindeki s─▒v─▒lar─▒n bas─▒nc─▒n─▒n neden oldu─čunu, di┼čin delinerek bu a─čr─▒n─▒n giderilebilece─čini belirtmi┼čtir. Di┼č a─čr─▒s─▒ i├žin narkotik etkili baz─▒ ila├žlar ve otlar kullanm─▒┼č, ├žene k─▒r─▒klar─▒ i├žin alt─▒n tellerle stabilize edilmesini ├Ânermi┼čtir. A─čr─▒ duyusunun tiplerini tan─▒mlam─▒┼č, a─čr─▒ kontrol├╝ ve fizyolojisinin temelini atm─▒┼čt─▒r. Kanun adl─▒ eseri t─▒p alan─▒nda kendinden ├Ânce gelen bilgi birikimini i├žerdi─či ve kendi g├Âzlem ve uygulamalar─▒n─▒n ─▒┼č─▒─č─▒nda haz─▒rlad─▒─č─▒ orta ├ža─č t─▒bb─▒n─▒n yap─▒ ta┼člar─▒ndan biridir.

┼×erefeddin Sabuncuo─člu

┼×erefeddin Sabuncuo─člu (1385-1470)Fatih Sultan Mehmet devrinde ya┼čam─▒┼č ├╝nl├╝ bir hekim ve cerraht─▒r. Amasya Dar├╝┼č┼čifas─▒nda t─▒p e─čitimi alm─▒┼č ve uygulam─▒┼čt─▒r. T├╝rk├že halk diliyle eserler yazmakta ─▒srarl─▒ olmu┼čtur. K─▒tab-─▒ cerrahiyet ul-Haniye (HanÔÇÖa sunulan cerrahi kitab─▒) 83 ya┼č─▒nda yazm─▒┼č, cerrahi teknikleri resimlemi┼čtir. Di┼č soketlerinin tedavisi, ranula ve kistlerin tedavileri, koterizasyon teknikleri, abse drenajlar─▒, ├žekimler, sallanan di┼člerin tespiti i├žin alt─▒n tellerin kullan─▒lmas─▒, di┼č ta┼člar─▒n─▒n uzakla┼čt─▒r─▒lmas─▒, k─▒r─▒klar─▒n tedavisi gibi konular─▒ kapsamaktad─▒r. S─▒cak ├želik pinlerle pulpay─▒ kotarize ederek a─čr─▒yan di┼či tedavi etti─či, baz─▒ tozlarla di┼čleri beyazlatt─▒─č─▒ bilinmektedir. M├╝cerrepname yazm─▒┼č oldu─ču son eserdir ve yukar─▒daki tedavi metodlar─▒n─▒ i├žerir.

Di┼čhekimli─či

R├Ânesans ├ľncesi Avrupa

Kilisenin koyu taassubundad─▒r. Tedaviler berberler ve zor vakalarda cerrahlar taraf─▒ndan yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Tedavi metodler─▒ eski yunan ve m├╝sl├╝man hekimlerin yazm─▒┼č oldu─ču kitaplardaki bilgiler esas al─▒narak yap─▒lmaktad─▒r. Guy de Chauliac (1300-1368) di┼člerin anatomisi ve erupsiyonunu anlatm─▒┼č, tedavi y├Ântemlerini evrensel ve ├Âzel olmak ├╝zere ikiye ay─▒rm─▒┼čt─▒r.

Di┼čhekimli─či

15. ve 16. Y├╝zy─▒l

Bu y├╝zy─▒lda t─▒ptaki ilerlemenin temelini anatomideki r├Ânesans olu┼čturur. Leonardo da Vinci (1452-1519); bu ├žok y├Ânl├╝ deha t─▒bba oldu─ču kadar di┼čhekimli─čine de b├╝y├╝k hizmetlerde bulunmu┼čtur. Maksiller sin├╝s├╝ tan─▒mlam─▒┼č, molar ve premolar fark─▒n─▒ ortaya koymu┼čtur. Giovanni da Vigo (1460-1525) di┼č kavitelerinin alt─▒n yapraklarla doldurulabilece─čini belirtmi┼č, sa─čl─▒kl─▒ di┼člerin insan psikolojisi ve fizyolojisi ├╝zerindeki rol├╝n├╝n├╝n ├Ânemini ┼č├Âyle belirtmi┼čtir; ÔÇŁ Di┼čler esteti─či, ├ži─čnemeyi ve konu┼čmay─▒ sa─člar. O halde di┼člerin tedavisi dikkat, ├Âzen ve yo─čun ├žal─▒┼čma gerektirirÔÇŁ.

Cardanus (1501-1564) di┼člerin fokal enfeksiyon kayna─č─▒ olabilece─či fikrini tarihte ilk ortaya atand─▒r. Andreas Vesalius (1514-1564) di┼člerin kemik olmad─▒─č─▒n─▒, kar┼č─▒t di┼č kay─▒plar─▒nda bo┼člu─ča do─čru uzad─▒─č─▒n─▒ ifade etmi┼č, ilk defa pulpan─▒n anatomisini a├ž─▒klam─▒┼č, di┼člerin kapan─▒┼č─▒n─▒ inceleyip ├žizimle ifade etmi┼čtir. Y├╝zy─▒llar boyunca inan─▒ld─▒─č─▒ gibi kad─▒nlarda erkeklere g├Âre daha az di┼č olmad─▒─č─▒n─▒ ilk a├ž─▒klayan odur. ├ľ─črencisi Matteo Realdus Colombo (1516-1559) fetusu keserek di┼č follik├╝llerini bulmu┼čtur. Eustachius (1520-1574) Abducens siniri, bo─čaz ve boyun kaslar─▒n─▒ tarif etmi┼č, di┼č anatomisi ve histolojisini anlatan ÔÇťLibellus de DentibusÔÇŁ kitab─▒n─▒ yazm─▒┼čt─▒r. 30 k─▒s─▒m halinde dental morfolojiyi, histolojiyi ve fizyolojiyi, di┼člerin olu┼čumunu, pulpa odalar─▒n─▒ anlatmaktad─▒r.

Di┼čhekimli─či

17. Y├╝zy─▒l

D├Ânemin en ├Ânemli bilimsel olgusu kan dola┼č─▒m─▒n─▒n tan─▒mlanm─▒┼č olmas─▒d─▒r. Yine bu y├╝zy─▒lda mikroskobun ke┼čfi bilim d├╝nyas─▒nda yeni ufuk a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu bulu┼č sayesinde Anton Van Leewenhoek (1682-1723) dentin t├╝b├╝llerinin ve di┼če yap─▒┼čan bakterilerin varl─▒─č─▒n─▒ ke┼čfetmi┼čtir. Kornelis Solingen (1641-1687) parulis ve epulis ameliyatlar─▒, di┼č ├žekimleri yapm─▒┼č, daha da ├Ânemlisi a─č─▒z muayenesinde ilk defa a─č─▒z aynas─▒ kullanm─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemin en ├Ânde gelen ismi 1560-1634 y─▒llar─▒nda Almanya ve ─░svi├žreÔÇÖde ya┼čam─▒┼č olan cerrah Wilhelm Fabry Von HildenÔÇÖdir. ÔÇťObservations and CounselsÔÇŁ isimli kitabinda di┼č ├žekimleri, epulis ameliyatlar─▒, damak defektleri i├žin haz─▒rlad─▒─č─▒ maksillofasial protezler ├╝zerinde durmu┼čtur. Bir├žok aletin mucididir. Di┼č hastal─▒klar─▒ ve trigeminal nevralji aras─▒ndaki ili┼čkiyi a├ž─▒klam─▒┼č, reimplantasyon uygulamalar─▒ndan bahsetmi┼čtir.

Di┼čhekimli─či

18. Y├╝zy─▒l

Bu y├╝zy─▒lda Fransa AvrupaÔÇÖn─▒n en geli┼čmi┼č ve k├╝lt├╝rel anlamda da en zengin ├╝lkesidir. Frans─▒z parlementosu di┼č├ži pratisyenler, g├Âz doktoru, ├ž─▒k─▒k├ž─▒ ve k─▒r─▒k├ž─▒lar gibi uzmanlar da dahil pek ├žok ki┼či i├žin Paris ve ├ževresinde ├žal─▒┼čma izni vermeden ├Ânce cerrahlar komitesi taraf─▒ndan s─▒nanma zorunlulu─ču getirmi┼člerdir. Pierre Fauchard (1678-1761) modern di┼čhekimli─činin kurucusu olarak kabul edilmektedir. 1723ÔÇ▓de yazm─▒┼č oldu─ču Cerrah Di┼č├žiler ve Di┼č Tedavisi ├ťzerine Yaz─▒lan Tez isimli kitab─▒ 1728ÔÇ▓de bas─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki cilt ve 863 sayfa olan bu kitap di┼čhekimli─či ile ilgili en ├Ânemli kitapt─▒r. Di┼čhekimli─činin b├╝t├╝n alanlar─▒ bu kitapta i┼členmi┼čtir. Fikir ve uygulamalar─▒n─▒n bir├žo─ču bu g├╝n dahi ge├žerlili─čini kaybetmemi┼čtir.

K├Âkleri sa─člam kronlar─▒ harap di┼člerde k├Âk kanal─▒n─▒n i├žine vidal─▒ di┼čler per├žinlemi┼č, hatta bunlar─▒ k├Âpr├╝ aya─č─▒ olarak da kullanm─▒┼čt─▒r. Su ayg─▒r─▒ di┼člerinden tek par├ža halinde haz─▒rlad─▒─č─▒ ├╝st ve alt di┼č dizilerini arka u├žlar─▒ndan ├želik yaylarla birbirine ba─člam─▒┼č, daha sonra sa─ča sola do─čru hareket kabiliyeti vermesi i├žin spiral yaylar kullanm─▒┼čt─▒r. S├╝t di┼člerinin normal de─či┼čme zaman─▒na kadar a─č─▒zda muhafaza edilmesi gerekti─čine dikkat ├žekmi┼čtir. Ki┼čiden ki┼čiye di┼č transplantasyonu ├žal─▒┼čmalar─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Parsiyel ve total protezler, bireysel k├Âpr├╝lerin nas─▒l yap─▒laca─č─▒ anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. Di┼č ├žekimi ve cerrahisi i├žin kulland─▒─č─▒ aletlerle de yenilik getirmi┼č, ├žekim yap─▒l─▒rken hastay─▒ ├Âzel koltu─ča oturtup sa─č─▒na, nadiren de arkas─▒na ge├žilerek ├žekim yap─▒lmas─▒n─▒ s├Âylemi┼čtir. Pivolar yapm─▒┼č, ilk defa emaye kullanarak porselen di┼č tekni─činin temellerini atm─▒┼čt─▒r.

Claude Mouton protez konusunda ilk kitab─▒n yazar─▒d─▒r. B├Âl├╝ml├╝ protezlerin tutuculu─čunu artt─▒rmak i├žin kro┼čeler ├Ânermi┼čtir. Etienne Bourdet (1722-1789) marginal periodontitislerin skorb├╝te ba─čl─▒ olmad─▒─č─▒n─▒ buradaki birikintilerin asidik ve korosiv hale gelerek kemi─če zarar verdi─čini ortaya koymu┼čtur. Tedavi olarak ileri vakalarda di┼č etinin cep taban─▒na kadar cerrahi m├╝dahale ile kesilip ├ž─▒kart─▒lmas─▒n─▒ ve k├Âk y├╝zeyinin temizlenmesi gerekti─čini belirtmi┼čtir. Ortodonti konusunda da ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼č, ├žapra┼č─▒kl─▒klarda birinci premolarlar─▒n ├žekilebilece─čini, kanin ve kesicilerin ortodontik ipliklerle distale ├žekilerek sorunun ├ž├Âz├╝lebilece─čini ├Ânermi┼čtir.

Di┼čhekimli─či

19. ve 20. Y├╝zy─▒l

Protezlerde organik maddelerin kullan─▒lmas─▒n─▒n insan sa─čl─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan tehlike olu┼čturdu─čunun g├Âr├╝lmesi yeni protez materyali ├╝retmek i├žin ├žabalara neden olmu┼čtur. Bu konuda isim yapan ki┼či ParisÔÇÖli bir eczac─▒ olan Alexis Duchateau (1714-1792) kendisi i├žin porselen di┼č yapmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼č, di┼čhekimi olmad─▒─č─▒ ve o y├╝zden iyi ├Âl├ž├╝ alamad─▒─č─▒ i├žin ba┼čar─▒s─▒z olmu┼čtur. ParisÔÇÖli di┼čhekimi Nicolas Dubois de Chemant (1753-1824) ile tan─▒┼čt─▒ktan sonra onun katk─▒lar─▒yla ba┼čar─▒ya ula┼čm─▒┼čt─▒r. Chament bulu┼ču geli┼čtirmek i├žin ├žok fazla ├žal─▒┼čarak zor bir ba┼čar─▒ elde etmi┼č, 19. yy.da Giuseppangelo Fonzi taraf─▒ndan bireysel olarak f─▒r─▒nlanan porselen di┼člerin yap─▒lmas─▒na kadar pop├╝laritesini korumu┼čtur.

Di┼čhekimli─či

Giuseppangelo Fonzi

1820 y─▒llar─▒nda ParisÔÇÖde kral─▒n ├Âzel doktoru ve di┼čhekimi olarak isim yapan Christophe Francois Delabarre (1787-1862) ilk kez g├╝m├╝┼čten ├Âl├ž├╝ ka┼č─▒─č─▒ imal ederek yumu┼čat─▒lm─▒┼č mumla ├Âl├ž├╝ almay─▒ denemi┼čtir. Joseph Gall (1779-1849) parsiyel protezlerin a─č─▒zda tutunabilmesi i├žin kro┼čelere gerek oldu─čunu ve bunun ne ┼čekilde sa─članaca─č─▒n─▒ resimlerle a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. 1844ÔÇ▓lerde ├Âl├ž├╝ maddesi olarak al├ž─▒ kullan─▒l─▒rken 1857ÔÇ▓de Charles Stand s─▒cak suda yumu┼čayabilen, a─č─▒z ─▒s─▒s─▒nda sertle┼čebilen ve de─či┼čik balmumlar─▒ndan elde edilen bir ├Âl├ž├╝ maddesi elde etmi┼čtir. Sten├ž ad─▒ verilen bu madde g├╝n├╝m├╝zde de kullan─▒lmaktad─▒r.
1903 y─▒l─▒nda Charles Henry Land (1878-1919) DetroitÔÇÖde platin folyo kullanarak ilk porselen jaket kronu imal etmi┼čtir. 1935ÔÇ▓de ilk kez akrilik prorezler yap─▒lm─▒┼č, 1937ÔÇ▓de AmerikaÔÇÖda so─čuk akriller kullan─▒m alan─▒na girmi┼čtir. ─░lk fonksiyonel ├Âl├ž├╝ alma y├Ântemi bu y├╝zy─▒lda ger├žekle┼čmi┼č, al─▒nan ├Âl├ž├╝lerde kapan─▒┼č ve dolay─▒s─▒yla okl├╝zyon kavram─▒ geli┼čmi┼čtir.

Anestezi: 19. yy.─▒n ikinci yar─▒s─▒nda cerrahi ve di┼čhekimli─čindeki en ├Ânemli bulu┼č narkozun kullan─▒lmaya ba┼članmas─▒d─▒r. 1772ÔÇ▓de Joseph Priestley taraf─▒ndan bulunan azotoksit 1844 y─▒l─▒nda Horrace wells taraf─▒ndan ilk defa kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. 1845ÔÇ▓de James Y.Simpson kloroformun narkotik etkisini ke┼čfetmi┼č, cerrahide ve di┼č ├žekiminde ├žok kullan─▒lan bir madde olmu┼čtur.

Lokal anestezi 1860ÔÇ▓da Wohler ve Nieman taraf─▒ndan kokainin bulunmas─▒yla ba┼člam─▒┼čt─▒r. 1885ÔÇ▓de ilk defa Halsted di┼č ├žekimi i├žin kokain kullanarak mandibular anestezi yapm─▒┼čt─▒r. 1905ÔÇ▓de Braun kokaini adrenalinle beraber kullanmay─▒ denemi┼č, ayn─▒ y─▒l EinthornÔÇÖun novakain sentezini ba┼čarmas─▒yla kokain yava┼č yava┼č terkedilmeye ba┼člam─▒┼č, yerini novakaine b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

Sterilizasyon: Kuru ─▒s─▒tma ile buhar bas─▒nc─▒ (otoklav) ya da kimyasal buhar bas─▒nc─▒ kullan─▒larak sterilizasyon yapan aletler geli┼čtirilmi┼čtir. 1861ÔÇ▓de Semmel Weis ├žapraz enfeksiyonda hijyenin ├Ânemini vurgulam─▒┼č, bu ama├žla 1880ÔÇ▓lerde cerrahi aletlere ve cerrahlar─▒n ellerine karbolik asit p├╝sk├╝rt├╝lm├╝┼č, 1885ÔÇ▓de ilk defa yap─▒lan koton cerrahi eldivenler yerine 1890ÔÇ▓da William Halsted taraf─▒ndan ├Ânerilen lastik eldivenler kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r.

Radyografi: Wilhelm Conrad RoentgenÔÇÖin (1845-1923) 8 Ekim 1895ÔÇ▓te ke┼čfetti─či X ─▒┼č─▒nlar─▒ 19. yy.─▒n di┼čhekimli─čini ilgilendiren en son bulu┼čtur. Bu tarihten 14 g├╝n sonra endodontik tedavilerde kulland─▒─č─▒ ├Âzel dolgu pat─▒ ile ├╝n yapm─▒┼č olan O.Walkhoff, RoentgenÔÇÖe kendi di┼člerinin filmini ├žektirmi┼č, 25 dakika ─▒┼č─▒n verilerek ├žekilen bu radyograf tarihe ilk di┼č radyograf─▒ olarak ge├žmi┼čtir.

Di┼čhekimli─či E─čitimi: Di┼čhekimli─či i├žin parlak bir devir olarak kabul edilen 19. yy. ─▒n ilk yar─▒s─▒nda d├╝nyan─▒n ilk di┼čhekimli─či okulu olan ÔÇťBaltimore College of DentistryÔÇŁ Chap─▒n Aaron Harris ve arkada┼č─▒ Horace Hayden taraf─▒ndan ABDÔÇÖde kurulmu┼čtur.

Di┼čhekimli─či

T├╝rkiyeÔÇÖde Di┼čhekimli─či Tarihi

─░stanbul Di┼čhekimli─či Okulu a├ž─▒l─▒ncaya kadar Osmanl─▒ devrinde di┼č├žilik sanat─▒ cerrahlar─▒n ve g├Ârg├╝ye dayanarak kendini yeti┼čtirmi┼č ki┼čilerin elindeydi. AnadoluÔÇÖda 1399ÔÇ▓da yapt─▒r─▒lan ilk hastane Y─▒ld─▒r─▒m Dar├╝┼č┼čifaÔÇÖs─▒n─▒n di┼čhekimi kadrosu bulunmazken, 1557 tarihli S├╝leymaniye Dar├╝┼č┼čifaÔÇÖs─▒n─▒n iki cerrah kadrosu bulundu─ču, bunlar─▒n di┼čhekimli─či uygulamalar─▒ yapabilecek yetkileri oldu─ču g├Âr├╝lmektedir.

Cemil Topuzlu ve K├Âsemihal Halit ┼×azi

1908ÔÇ▓de askeri t─▒p k├Âkenli Dr. Cemil Topuzlu ve Dr.Halit ┼×azi BeyÔÇÖin di┼č├žilik mektebi kurmakla g├Ârevlendirilmeleri ile di┼čhekimli─či e─čitiminin okullarda verildi─či yeni bir d├Ânem ba┼člam─▒┼čt─▒r. Kad─▒rgaÔÇÖdaki ah┼čap bir binada hizmete girmi┼č, 22 Kas─▒m 1908ÔÇ▓de b├╝t├žesi olu┼čturularak resmi bir yap─▒ya kavu┼čturulmu┼č, 28 Ekim 1909ÔÇ▓da fiilen ├Â─čretime ba┼člam─▒┼č, ilk mezunlar─▒n─▒ 30 Temmuz 1911ÔÇ▓de vermi┼čtir.

Bu okulun a├ž─▒lmas─▒n─▒ sa─člayan Prof.Dr.Halit ┼×azi (K├Âsemihal) 1869ÔÇ▓da do─čru. Galatasaray Lisesi ve Askeri T─▒bb─▒yeÔÇÖde parlak bir ├Â─črenci idi. M├╝┼čir Prof.Dr.Cemil Topuzlu Pa┼ča (1866-1958) ÔÇśnin yan─▒nda asistan oldu. Askeri T─▒bb─▒yeÔÇÖde m├╝ze direkt├Âr├╝ ve k├╝├ž├╝k cerrahi profes├Âr├╝ iken di┼čhekimli─čini ├Â─črendi ve Cemil TopuzluÔÇÖyu ikna ederek 1909 da di┼čhekimli─či okulunu a├žt─▒. 1921 de ├Âl├╝nceye kadar okulda hocal─▒k yapt─▒.

19. y├╝zy─▒ldan itibaren Osmanl─▒ Devletinde belgesiz di┼č hekimli─činin yap─▒lmas─▒ yasaklanm─▒┼čt─▒r. 18 Kas─▒m 1908ÔÇ▓de t─▒p fak├╝ltesinin a├ž─▒lmas─▒n─▒n ard─▒ndan 22 Kas─▒m 1908ÔÇ▓de di┼č hekimli─či fak├╝ltesinin de a├ž─▒lmas─▒ karar─▒ al─▒nm─▒┼čt─▒r. ─░lk dekan Cemil Topuzlu y├Ânetiminde bir kadro olu┼čturulmu┼č ve 1500 lira ile Dar├╝lf├╝nun Osmanl─▒ T─▒p Fak├╝ltesi Di┼č├ži Mektebi kurulmu┼čtur. Cumhuriyetin ilan─▒ndan sonra ─░stanbul ├ťniversitesi kuruldu─čunda da bu okul t─▒p fak├╝ltesinden ayr─▒lm─▒┼č ve ─░stanbul ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesi ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r. Ard─▒ndan da 22 Kas─▒m T├╝rk Di┼č Hekimleri G├╝n├╝ olarak kutlanmas─▒na karar verilmi┼čtir.

Kad─▒rgaÔÇÖdaki ─░lk Di┼č├žilik Mektebi

1934ÔÇ▓de Ord.Prof.Dr.Alfred Kantorowitz (1880-1962) AlmanyaÔÇÖdan T├╝rkiyeÔÇÖye geldi. 1949ÔÇ▓a kadar ─░stanbul Di┼čhekimli─či Fak├╝ltesiÔÇÖnde ├Â─čretim ├╝yesi olarak ├žal─▒┼čan Kantorowitz pek ├žok ├Â─črenci yeti┼čtirdi ve e─čitimde reformlar yapt─▒. 1933ÔÇ▓te yap─▒lan ├ťniversite Reformuna kadar Di┼č├ži ve Eczac─▒ mektepleri T─▒p Fak├╝ltesine ba─čl─▒ olarak y├Ânetilirken 31 Temmuz 1937ÔÇ▓de kadrolar─▒ birbirinden ayr─▒larak Di┼čhekimli─či Y├╝ksek Okulu, 11 Temmuz 64 y─▒l─▒nda ─░stanbul ├ťniversitesi Di┼čhekimli─či Fak├╝ltesi haline getirilmi┼čtir. ─░lk dekan─▒ Prof.Dr. S.─░smail G├╝rkanÔÇÖd─▒r.

─░stanbul ├ťniversitesi Di┼č Hekimli─či Fak├╝ltesi

Kurulu┼č y─▒llar─▒nda Kad─▒rgaÔÇÖda ba┼člay─▒p 1925 y─▒l─▒ndan sonra Beyaz─▒t meydan─▒ndaki binada devam eden e─čitim 1970 y─▒l─▒ndan bu yana ├çapaÔÇÖda in┼ča edilen yeni binas─▒nda s├╝rd├╝r├╝lmektedir.

[Kaynak: tdo.org.tr]