Etiket: kontrol

Is─▒r─▒k

Hayvan ─▒s─▒r─▒klar─▒

Hayvan ─▒s─▒r─▒klar─▒n─▒n ├žo─ču, evde beslenen hayvanlardan kaynaklan─▒r. K├Âpekler kedilerden daha fazla ─▒s─▒r─▒rlar fakat kedi ─▒s─▒rmas─▒nda mikrop kapma olas─▒l─▒─č─▒ daha fazlad─▒r. Bu y├╝zden hayvan ─▒s─▒r─▒klar─▒nda en iyi tedavi ├Ânceden ├Ânlemini almakt─▒r. Hayvan ─▒s─▒rmalar─▒n─▒n ├žo─čunlukla ev hayvanlar─▒ndan kaynaklan─▒r ama sokak k├Âpek ve kedileri, kokarca, rakun, sincap, yarasa gibi do─čadaki hayvanlar da her y─▒l binlerce ki┼čiyi ─▒s─▒rmaktad─▒r. Yabani hayvanlar ├žok tehlikelidirler. ├ç├╝nk├╝ kuduz vir├╝s├╝ ta┼č─▒yabilirler, fakat hangi t├╝r hayvan ─▒s─▒r─▒rsa ─▒s─▒rs─▒n kuduz vir├╝s├╝ i├žin kontrol edilmesi ┼čartt─▒r.

Is─▒r─▒k

Acil M├╝dahale

Basit ─▒s─▒r─▒klar: Basit ─▒s─▒r─▒klara (deri a├ž─▒lm─▒┼č ama y─▒rt─▒lma ┼čeklinde de─čil ve hafif kanama) da di─čer hafif yaralar gibi m├╝dahale edilmelidir. Yara su ve sabun ile y─▒kan─▒p ├╝zerine antibiyotikli bir merhem s├╝r├╝lmeli, ─▒s─▒r─▒lan ki┼činin son 5 y─▒l i├žinde tetanoz a┼č─▒s─▒ olup olmad─▒─č─▒ ├Â─črenilmelidir. E─čer a┼č─▒s─▒ yoksa doktora veya acil yard─▒ma ba┼čvurulmal─▒d─▒r.

├ľnemli ─▒s─▒r─▒klar: Is─▒r─▒k sonucu yara yeri ├žok derin veya par├žalanm─▒┼č ise ve kan dinmiyorsa, kan─▒ durdurmak i├žin ├╝zerine tampon yap─▒lmal─▒ ve hemen acil yard─▒m ├ža─čr─▒lmal─▒d─▒r.

Mikrop kapman─▒n belirtileri: Yara y├╝zeysel dahi olsa, ─▒s─▒r─▒lmadan sonraki saatler ve g├╝nlerde mikrop kap─▒p kapmad─▒─č─▒ yak─▒ndan izlenmelidir. ┼×i┼čme, k─▒zarma, cerahatli ak─▒nt─▒ veya a─čr─▒ varsa derhal doktora ba┼čvurulmal─▒d─▒r. Baz─▒ hastal─▒klar ─▒s─▒rma veya ├žizilme yoluyla bula┼čabilir. Yara ├ževresinde ┼či┼čme ve a─čr─▒dan ba┼čka ate┼č, ba┼č a─čr─▒s─▒ veya di─čer grip benzeri belirtiler olabilir, bu gibi durumlarda derhal doktora ba┼čvurulmal─▒d─▒r.

─░nsan Is─▒r─▒klar─▒

─░nsan ─▒s─▒r─▒─č─▒ iki t├╝rd├╝r. Birincisi, genelde ─▒s─▒r─▒k olarak tan─▒mlanan alt ve ├╝st di┼čler aras─▒nda kalan etin s─▒k─▒┼čmas─▒n─▒ ifade eder. ─░kincisi, kavga ─▒s─▒r─▒─č─▒ denen ve ├žene veya a─čza yumruk atan ki┼činin elini kar┼č─▒ taraf─▒n di┼člerinin y─▒rtmas─▒yla olu┼čan yarad─▒r. ─░nsan ─▒s─▒r─▒─č─▒ ─▒s─▒r─▒klar─▒n en tehlikelisidir. ├ç├╝nk├╝ ki┼čiler utan├žtan veya mahkemeye verilme korkusuyla doktora ba┼čvurmaya ├žekinirler. Ayr─▒ca insanlar─▒n a─č─▒zlar─▒ndaki bakteriler ├žok tehlikeli olabilir. Salya ile yaraya ge├žen bakteriler v├╝cutta ├Ânemli iltihaplara neden olabilirler. Ayr─▒ca ─▒s─▒r─▒k deri alt─▒na ge├žip tendon ve eklemleri de yaralayabilir.

Acil Bak─▒m

E─čer bir insan taraf─▒ndan ─▒s─▒r─▒l─▒n─▒rsa, derhal doktora haber verilmeli. Kurban ─▒s─▒r─▒─č─▒ kesinlikle kendi ba┼č─▒na tedavi etmemelidir. Mikrop kapmas─▒ halinde hastanede uzun s├╝re kal─▒nmas─▒ gerekebilir, eklemlerde kal─▒c─▒ sertlikler ve hatta kesilmeye kadar varan sorunlar ├ž─▒kabilir. Kan tampon yaparak durdurulmal─▒d─▒r, yara su ve sabunla temizlendikten sonra sar─▒lmal─▒d─▒r. Daha sonra doktora veya acil servise ba┼čvurulmal─▒d─▒r.

Is─▒r─▒k

B├Âcek Is─▒rmalar─▒ ve Sokmalar─▒

├ľr├╝mcek Is─▒r─▒─č─▒

Kara ├ľr├╝mcek (Latrodectus mactans) 1. 5 cm. b├╝y├╝kl├╝kte parlak ve siyah renktedir ve genelde midesinde kum saati ┼čeklinde k─▒rm─▒z─▒ bir leke vard─▒r. Kahverengi ├Âr├╝mcek (Laxosceles reclusa) uzun bacakl─▒ ve v├╝cudu ortalama 1 cm. civar─▒ndad─▒r. Her iki t├╝r de genelde karanl─▒k k├Â┼čelerde saklan─▒rlar. Kara ├Âr├╝mcek ─▒slak yerleri sever (ya┼č odun k├╝meleri, ─▒slak toprak birikintileri gibi). Kahverengi ├Âr├╝mcek ise kuru ├ževreleri tercih eder. Kara ├Âr├╝mce─čin ─▒s─▒r─▒─č─▒ ├žok ufak i─čne batmas─▒ gibi bir his yarat─▒r. Bazen ─▒s─▒r─▒lan ki┼či bunu hissetmeyebilir. Ba┼člang─▒├žta ├Ânce hafif bir ┼či┼čme ve belli belirsiz k─▒rm─▒z─▒ noktac─▒klar olu┼čur. Fakat birka├ž saat i├žinde ┼čiddetli bir a─čr─▒ ve sertlik belirir.

├ť┼č├╝me, titreme, ate┼č, bulant─▒ ve ┼čiddetli kar─▒n a─čr─▒s─▒ bunlar─▒ takip eder. Is─▒r─▒k pek ender olarak ├Âl├╝me neden olur. Kahverengi ├Âr├╝mce─čin ─▒s─▒r─▒─č─▒ ├Ânce hafif bir s─▒z─▒ sonra ─▒s─▒r─▒k ├ževresinde k─▒rm─▒z─▒l─▒k ve 8 saat i├žinde ┼čiddetli bir kar─▒n a─čr─▒s─▒ yapar. Is─▒r─▒─č─▒n ├ževresinde i├ži s─▒v─▒ dolu bir sivilce belirir, sivilcenin derisi d├╝┼čer ve k├Ât├╝, derin bir yara b─▒rak─▒r. V├╝cudun reaksiyonu hafif ate┼č ve bulant─▒dan b├╝y├╝k halsizlik haline kadar de─či┼čebilir.

Is─▒r─▒k

Akrep Is─▒rmalar─▒ Baz─▒ akreplerin zehri ├Âld├╝r├╝c├╝ olabilir. Serin, nemli yerlerde ya┼čarlar; bodrum, ├ž├Âpl├╝kler ve odunluklar en sevdi─či yerlerdir. Genelde ak┼čam serinli─činde ─▒s─▒r─▒rlar. ├ľld├╝r├╝c├╝ olan t├╝rlerle (Centruroides salpturatus) zarars─▒z t├╝rleri ay─▒rt etmek ├žok zor oldu─čundan, t├╝m akrep ─▒s─▒r─▒klar─▒n─▒ acil tedaviye almak gerekir.

Ar─▒, E┼ček Ar─▒s─▒, B├╝y├╝k E┼ček Ar─▒s─▒, Ate┼č Kar─▒ncas─▒ veya Sar─▒ceket sokmas─▒

Hymenoptera ailesinden gelen b├Âceklerin zehrine alerjisi olan insan say─▒s─▒ onda birdir. B├Âyle alerjisi olan ki┼čilerde ise ar─▒n─▒n veya Hymenoptera ailesinden gelen bir b├Âce─čin sokmas─▒ acil tedavi gerektiren ├Âl├╝mc├╝l olabilecek ve anafilaktik reaksiyon denilen bir duruma yol a├žar. Ar─▒ sokmas─▒na reaksiyon belirtileri, g├Âzlerin ├ževresinde, dilde, dudaklarda veya bo─čazda ┼či┼čme, nefes almakta zorluk, ├Âks├╝rme ve h─▒r─▒lt─▒ ve v├╝cutta hissizlik ve kramplar ┼čeklinde ortaya ├ž─▒kar. Ciltte ├╝rtiker g├Âr├╝l├╝r. Dil s├╝r├žer ve huzursuzluk, zihinde bulan─▒kl─▒k, bulant─▒ hissi ve kusma ve hatta bayg─▒nl─▒k olabilir.

Kene Is─▒r─▒klar─▒ Keneler, bitler gibi, ├že┼čitli ku┼č ve hayvan cinslerinin t├╝yleri aras─▒nda ya┼čarlar. Esas tehlike keneden de─čil fakat kenenin ta┼č─▒d─▒─č─▒ ve Lyme Hastal─▒─č─▒ denilen bir hastal─▒─ča yol a├žan bakterilerden gelmektedir. Lyme hastal─▒─č─▒ bir cins artirit (eklem romatizmas─▒) belirtisi verir ama ayr─▒ca ba┼čka t├╝r belirtileri de olabilir. Kenelerin ya┼čad─▒─č─▒ t├╝rden s─▒k otluk veya ├žal─▒l─▒k alanlardan ge├žilmi┼čse ve ciltte yuvarlak k─▒rm─▒z─▒ lekeler g├Âr├╝l├╝rse, iltihap yapabilen kenedeki bakteriden ┼č├╝phelenilebilir. Kene g├Âr├╝nmemi┼č dahi olsa ─▒s─▒rabilir.

Is─▒r─▒k

Acil Tedavi

Hafif b├Âcek ─▒s─▒r─▒klar─▒: Bir ar─▒n─▒n veya b├Âce─čin i─čnesi deride kalm─▒┼čsa, dikkatli ┼čekilde ├ž─▒kar─▒lmal─▒d─▒r. Ar─▒ i─čnelerinin ├Âzellikle u├žlar─▒ ├ž─▒kar─▒l─▒rken daha fazla zehir ak─▒tmamaya dikkat edilmelidir. Hafif b├Âcek ─▒s─▒rmalar─▒nda yaran─▒n ├╝st├╝ne karbonat, so─čuk, ─▒slak bir bez veya buz k├╝pleri koyarak ac─▒ hafifletilebilir. Hidrokortizonlu merhem veya kalamin losyonu s├╝rerek ka┼č─▒nt─▒ ve ┼či┼čme azalt─▒labilir. E─čer v├╝cut hafif ─▒s─▒rmalara kar┼č─▒ kuvvetli reaksiyon verirse doktora ba┼čvurulmal─▒d─▒r.

Zehirli sokmalar: Kara ├Âr├╝mcek, kahverengi ├Âr├╝mcek veya akrep sokarsa veya Hymenoptera ailesinden b├Âcek ─▒s─▒rmalar─▒na alerji varsa derhal acil yard─▒m istenmelidir. Acil yard─▒m ├ža─čr─▒s─▒nda yap─▒lmadan ├Ânce a┼ča─č─▒daki ├Ânlemler al─▒nmal─▒d─▒r:

Is─▒r─▒k kolda veya bacaktaysa, eklemin ├╝st├╝nden (yara ile kalp aras─▒nda) sar─▒l─▒r. Bu zehirin yay─▒lmas─▒n─▒ durduracak veya yava┼člatacakt─▒r. Sarg─▒ derinin hemen alt─▒ndaki kan─▒n akmas─▒n─▒ yava┼člatacak kadar s─▒k─▒ fakat kol veya bacaktaki kan dola┼č─▒m─▒n─▒ engellemeyecek kadar da gev┼ček sar─▒lmal─▒d─▒r.

Is─▒r─▒─č─▒n ├╝zerine so─čuk suyla ─▒slat─▒lm─▒┼č veya aras─▒na buz konmu┼č bir bez konur.

Sarg─▒ 5 dakika sonra a├ž─▒lmal─▒ fakat kol ve bacak yere do─čru sallan─▒r bir durumda b─▒rak─▒lmal─▒.

Is─▒r─▒k

Derhal acil yard─▒m ├ža─čr─▒lmal─▒.

Ar─▒ sokmalar─▒na kar┼č─▒ kurbanda alerji varsa doktoru kendisine ├Âzel bir ila├ž paketi haz─▒rlayabilir. ├ľzellikle Hymenoptera ailesinden bir b├Âce─čin ─▒s─▒rma olas─▒l─▒─č─▒ y├╝ksek oldu─ču mevsimlerde bu paket bulunmal─▒d─▒r. Bunun i├žinde cilt alt─▒ i─čnesi ve epinefrine (adrenalin) de bulunmal─▒d─▒r.

Kene ─▒s─▒r─▒─č─▒: Ciltte dola┼čan bir kene g├Âr├╝l├╝rse, dikkatlice al─▒nmal─▒d─▒r. Parmaklar─▒n aras─▒nda ezilmemeli, ya ate┼če at─▒lmal─▒ ya da iki ta┼č aras─▒nda ezilmelidir. Sonra eller y─▒kanmal─▒d─▒r. Kene e─čer ─▒s─▒rm─▒┼čsa ve deriye yap─▒┼čm─▒┼čsa ├žekerek ├ž─▒kartmaya ├žal─▒┼č─▒lmamal─▒d─▒r. ├ťzerine ya─č d├Âk├╝lmesi, kenenin nefes almas─▒n─▒ zorla┼čt─▒racakt─▒r. B├Âylece gev┼čeyen kene c─▒mb─▒zla al─▒nabilir. Kene ├ž─▒kar─▒ld─▒ktan sonra o b├Âlge su ve sabunla y─▒kanmal─▒ ve birka├ž g├╝n hastal─▒k belirtileri olup olmad─▒─č─▒ g├Âzlemlenmelidir.

Is─▒r─▒k

Y─▒lan Is─▒rmalar─▒

Y─▒lan ─▒s─▒r─▒─č─▒, bir y─▒lan─▒n di┼čleri ile sebep oldu─ču yaralanmad─▒r. Y─▒lanlar ├žo─ču zaman avlar─▒n─▒ ─▒s─▒r─▒rlar, ancak s─▒k g├Âr├╝lmese de, genellikle savunma ama├žl─▒ olarak insanlar─▒ da ─▒s─▒rd─▒klar─▒ olur. ├ço─ču y─▒lan zehirsizdir ve s─▒kl─▒kla avlar─▒n─▒ zehir kullanmaktan ziyade bo─čarak ├Âld├╝r├╝rler. Yine de zehirli y─▒lanlar Antarktika haricinde her k─▒tada bulunurlar.

Is─▒r─▒klar i├žin ├Ânerilen ilkyard─▒m y├Ântemleri y─▒lan─▒n ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgeye g├Âre de─či┼čir. Baz─▒ t├╝rlerin ─▒s─▒r─▒─č─▒nda etkili olan bir tedavi ba┼čka bir t├╝r├╝n ─▒s─▒r─▒─č─▒nda etkisiz olabilir. Y─▒lanlar─▒n fiziksel g├Âr├╝n├╝┼čleri farkl─▒ olabilece─či i├žin, genellikle bir t├╝r├╝ tan─▒mlaman─▒n pratik bir yolu yoktur ve b├Âyle durumlarda profesyonel t─▒bbi yard─▒m aranmal─▒d─▒r. Is─▒r─▒─č─▒n sonucu, y─▒lan─▒n t├╝r├╝, ─▒s─▒r─▒lan v├╝cut b├Âlgesi, enjekte edilen zehir miktar─▒ ve kurban─▒n ya┼č─▒ gibi bir├žok etmene ba─čl─▒d─▒r. B├╝t├╝n ─▒s─▒r─▒klarda meydana gelen, deh┼čet ve ta┼čikardi gibi semptomlar, kurban─▒n ya┼čad─▒─č─▒ panikten kaynaklan─▒r ve psikolojiktir.

Zehirli olmayan y─▒lanlar─▒n ─▒s─▒r─▒klar─▒ da s─▒kl─▒kla di┼čin sebep oldu─ču y─▒rt─▒lma veya sonu├žta olu┼čan enfeksiyon y├╝z├╝nden hasar verebilir. Bir ─▒s─▒r─▒k ayr─▒ca potansiyel olarak ├Âl├╝mc├╝l olan anaflaktik reaksiyonu tetikleyebilir. Y─▒lanlara atfedilen ├Âl├╝mlerin say─▒s─▒ b├Âlgelere g├Âre de─či┼čiklik g├Âsterir. Avrupa ve Kuzey Amerika’da ├Âl├╝m oran─▒ g├Âreli olarak d├╝┼č├╝k olsa da y─▒lan ─▒s─▒r─▒klar─▒ ile birlikte gelen morbidite ve mortalite d├╝nyan─▒n pek├žok b├Âlgesi, ve ├Âzellikle de sa─čl─▒k tesislerinin k─▒s─▒tl─▒ oldu─ču k─▒rsal kesimler i├žin ciddi bir sa─čl─▒k problemidir.

G├╝ney Asya, G├╝neydo─ču Asya ve Sahraalt─▒ Afrikas─▒ en fazla ─▒s─▒r─▒─č─▒n meydana geldi─či yerlerdir. Ayr─▒ca Neotropik ve di─čer ekvatoryal ve subtropikal b├Âlgelerde de y├╝ksek vaka say─▒s─▒ olmaktad─▒r. Her y─▒lan binlerce insan y─▒lan ─▒s─▒r─▒klar─▒ sebebiyle ├Âlmektedir.Ancak, koruyucu ayakkab─▒lar giymek, tehlikeli y─▒lanlar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ bilinen yerlerden uzak durmak gibi insanlar─▒n alabilece─či ├žok say─▒da engelleyici tedbir bulunmaktad─▒r.

Y─▒lanlar─▒n ├žo─ču zehirli de─čildir. Fakat, ├ž─▒ng─▒rakl─▒ y─▒lan, baz─▒ su y─▒lanlar─▒ ve ├žamur y─▒lan─▒, engerek cinsi y─▒lanlar ve daha bir├žoklar─▒ da zehirli t├╝rler oldu─ču i├žin hi├žbir zaman temas edilmemelidir. Zehirli y─▒lanlar─▒n ├žo─čunun g├Âzleri ├žizgi halinde ve ovaldir. Ba┼člar─▒ ise ├╝├žgen bi├žimindedir ve ba┼člar─▒n─▒n her iki yan─▒nda g├Âzleriyle burun delikleri aras─▒nda ince bir ├žukurluk vard─▒r. Bunlara topluca ├žukurlu zehirliler denilmesi de bu nedenledir. ├ç─▒ng─▒rakl─▒ y─▒lanlar─▒n ise kuyruklar─▒ ├ževresindeki siyah halkalardan ├ž─▒ng─▒rak gibi bir ses gelir.

Su y─▒lan─▒n a─čz─▒n─▒n i├ži beyaz─▒ms─▒ pamuk gibi bir tabakayla kapl─▒d─▒r. ├çamur y─▒lan─▒n uzunlu─ču boyunca k─▒rm─▒z─▒, sar─▒ ve siyah renkli halkalar vard─▒r.

Is─▒r─▒k

Acil Tedavi

Y─▒lan zehirli de─čilse ─▒s─▒r─▒k g├╝zelce y─▒kan─▒p, bir antibiyotik merhem s├╝r├╝p sar─▒lmal─▒d─▒r. Bu t├╝r ─▒s─▒rmalar genelde tehlikeli de─čil ama korkutucudur. Y─▒lan─▒n zehirli oldu─čundan ┼č├╝pheleniliyorsa a┼ča─č─▒daki ├Ânlemler al─▒nmal─▒d─▒r. Is─▒r─▒ld─▒ktan sonra hemen sakin ┼čekilde uzan─▒lmal─▒ ve m├╝mk├╝nse ─▒s─▒r─▒─č─▒n bulundu─ču b├Âlge kalbe g├Âre daha alt d├╝zeyde tutulmal─▒d─▒r. Bu pozisyon zehrin kan dola┼č─▒m─▒na girmesini geciktirir.

Is─▒r─▒k ├ževresi k─▒zar─▒p ┼či┼čmeye ba┼člar ve a─čr─▒ hissedilirse, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla y─▒lan zehirlidir. Is─▒r─▒k kol veya bacaktaysa, kalple ─▒s─▒r─▒lan b├Âlge aras─▒nda ─▒s─▒r─▒─č─▒n 4-5 santim ├╝zerinden s─▒k─▒ bir sarg─▒ yap─▒n. Sarg─▒ deri alt─▒ndaki dola┼č─▒m─▒ yava┼člatacak kadar s─▒k─▒ fakat kol ve bacaktaki dola┼č─▒m─▒ engellemeyecek kadar hafif olmal─▒d─▒r. Sarg─▒y─▒ ├ž─▒karma i┼člemi bir doktor taraf─▒ndan yap─▒lmal─▒d─▒r.

Y─▒lan─▒n zehirli oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čsa ve hastaneden 2 saatten fazla uzakl─▒kta bulunuluyorsa ve ─▒s─▒rma 15 dakika ├Ânce olmu┼čsa, steril bir b─▒├žak veya jiletle di┼č yerlerinin her birinin ├╝zerine 5-6 mm. derinlikte kesikler yap─▒lmal─▒. Bu kesiklerin kol veya baca─č─▒n boyunca olmas─▒ ┼čartt─▒r. Is─▒ran mercan y─▒lan─▒ ise bu kesikler yap─▒lmamal─▒, zehir emilmeli ve t├╝k├╝r├╝lmelidir.

En k─▒sa s├╝rede acil yard─▒m ├ža─čr─▒lmal─▒d─▒r.

Deniz Anas─▒ Sokmalar─▒

Denizanas─▒n─▒n ├že┼čitli t├╝rleri ve daha ba┼čka deniz canl─▒lar─▒ dokunga├žlar─▒nda zehir ta┼č─▒rlar. Dokunduklar─▒ anda hatta hayvan ├Âl├╝ oldu─ču durumlarda bile zehirleyebilirler. Ac─▒, a─čr─▒, yara (lezyon) ve k─▒rm─▒z─▒la┼čma en ├Ânemli belirtilerdir. Kana kar─▒┼čan zehir b├╝y├╝k miktarda ise, nefes darl─▒─č─▒, bulant─▒, mide kramplar─▒ ve ruhsal bunal─▒m hissi olur. Daha ciddi sokmalar kas kramplar─▒na, bayg─▒nl─▒─ča, ├Âks├╝r├╝─če, kusmaya ve nefes almakta g├╝├žl├╝─če neden olur. Daha seyrek olmakla birlikte ├Âl├╝me g├Ât├╝recek reaksiyonlar g├Âr├╝lebilir.

Acil Bak─▒m

Zehirli Denizanas─▒ t├╝r├╝nden bir canl─▒n─▒n ─▒s─▒rmas─▒ halinde derhal sudan ├ž─▒k─▒lmal─▒d─▒r. ┼×iddetli a─čr─▒ ve kramplar y├╝zmeyi engelleyip, bo─čulmaya neden olabilir. Is─▒rman─▒n verece─či ─▒zd─▒rab─▒, sirke, tuz, ┼čeker ve hatta kuru kum serperek hafifletilebilir. Yava┼č├ža bu malzeme yaran─▒n ├╝zerine yay─▒lmal─▒d─▒r.

Yara temizlendikten 15-20 dakika sonra o b├Âlge deniz suyuyla y─▒kanmal─▒d─▒r. Tatl─▒ su kullan─▒lmas─▒ ve derinin ovalanmas─▒ daha ├žok zehir yay─▒lmas─▒na yol a├žar. Cilde yap─▒lm─▒┼č olan dokunga├žlar al─▒nmal─▒d─▒r. Bunun i├žin deniz suyu, kum veya talk pudras─▒, un veya karbonatla yap─▒lm─▒┼č bir macun kullan─▒lmal─▒d─▒r. Art─▒k kalan par├žac─▒klar b─▒├žak veya deniz kabu─ču gibi sert kenarl─▒ bir madde ile s─▒yr─▒lmal─▒d─▒r. Bu i┼člemi yaparken m├╝mk├╝nse eldiven tak─▒lmal─▒d─▒r.

0,5ÔÇ▓lik hidrokortizon merhemi kullan─▒l─▒r. Bu, k─▒zar─▒kl─▒k ve ┼či┼čli─či hafifletir. Uyu┼čturucu etkisi olan benzokain gibi bir merhem a─čr─▒y─▒ ve kalemin losyonu ka┼č─▒nt─▒y─▒ azaltabilir. Aspirin ve asetominofen gibi hafif analjezikler kullan─▒labilir. Daha ┼čiddetli ─▒s─▒r─▒klarda mutlaka doktor tavsiyesi gerekir.

┼×izofreni

┼×izofreni Nedir ?

┼×izofreni ki┼čilik b├Âl├╝nmesi, zay─▒f ki┼čilikli olma, zeka gerili─či veya tembellik de─čildir. ├ľnemli ruhsal hastal─▒klar─▒ndan birisidir. Hastalarda genelde ger├žekle hayal d├╝nyas─▒n─▒ ay─▒rt edememe, mant─▒ksal d├╝┼č├╝nme yetene─či kayb─▒, normal duygusal tepkiler verememe ve toplumsal kurallara uyamama g├Âr├╝l├╝r.Ayn─▒ zamanda hat─▒rlama ve normal konu?ma yetene─či genelde kaybolur. Di─čer bedensel ve ruhsal hastal─▒klarda oldu─ču gibi organik nedenleri vard─▒r.Bu g├╝n ┼čizofreninin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda rol oynayan dopamin ve serotonin sistemi gibi beyinde yer alan ta┼č─▒y─▒c─▒ (n├Ârotransmitter) sistemlerin rol oynad─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalarla g├Âsterilmektedir. Toplumda %1 oran─▒nda ┼čizofreni g├Âr├╝lmektedir. S─▒kl─▒kla 15-25 ya┼člar─▒ aras─▒nda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. 12 ya┼č─▒ndan ├Ânce ve 40 ya┼č─▒ndan sonra g├Âr├╝lmesi enderdir. G├╝n├╝m├╝zde kullan─▒lan ila├žlar belirtileri b├╝y├╝k oranda kontrol alt─▒na alabilmekte ancak baz─▒ semptomlar ├žo─ču hastada ya┼čam boyu s├╝rmektedir. Bu hastal─▒─č─▒ t├╝m├╝yle atlatan hasta say─▒s─▒ t├╝m hastalar─▒n ancak 1/5ÔÇ▓idir. Baz─▒ hastalar sadece bir defa atak ge├žirmekte, baz─▒ hastalarda ara d├Ânemleri normal olan ve tekrarlayan ataklar olmakta, baz─▒ hastalarda ise belirtilerde artma ve azalma ile giden ancak hi├žbir zaman normale d├Ânmeyen bir seyir g├Âr├╝lebilmektedir. ─░la├ž kullan─▒m─▒ ile ├žo─ču belirti kontrol alt─▒na al─▒nabilmektedir, buna kar┼č─▒n baz─▒ hastalar halen var olan ila├ž tedavilerinden faydalanamamakta, ekonomik nedenlerle ila├žlar─▒ temin edememekte veya ila├ž yan etkileri nedeni ile tedaviye devam etmek istememektedir.

┼×izofreni Nedenleri Nelerdir ?

┼×izofreninin kesin nedeni tam olarak bilinememektedir. Bu konuda de─či┼čik teoriler ileri s├╝r├╝lmektedir. Klinik izlemelerde kan ba─č─▒ olan ki┼čilerde genetik yatk─▒nl─▒─č─▒n oldu─ču ba┼čka nedenlerin de araya girmesi ile hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Tek yumurta ikizlerinin birinde ┼čizofreni g├Âr├╝lmesi durumunda di─čerinde ┼čizofreni ortaya ├ž─▒kma olas─▒l─▒─č─▒ %50, anne baban─▒n ikisinin birden ┼čizofren olmas─▒ durumunda ├žocuklarda ┼čizofreni g├Âr├╝lme olas─▒l─▒─č─▒ %40, anne veya baban─▒n ┼čizofren olmas─▒ durumunda ├žocuklarda g├Âr├╝lme olas─▒l─▒─č─▒ %8, karde┼člerden birinin ┼čizofren olmas─▒ durumunda di─čer ├žocukta hastal─▒─č─▒n g├Âr├╝lme olas─▒l─▒─č─▒ %12ÔÇ▓dir. Genetik ge├ži┼čten sorumlu tutulan baz─▒ genler vard─▒r ancak bu konu hen├╝z tam olarak ayd─▒nlat─▒lamam─▒┼čt─▒r. ┼×izofren hastalar─▒n beyin tomografisi ve MR gibi radyolojik incelemelerinde beynin baz─▒ b├Âlgelerinde de─či┼čiklikler tespit edilmektedir ancak bu de─či┼čikliklerin ┼čizofreniye ├Âzg├╝ olmad─▒─č─▒ bilinmektedir. Yine ├Âlen ┼čizofren hastalar─▒n beyin biyopsilerinde beyinde baz─▒ doku de─či┼čiklikleri g├Âr├╝lmektedir. Bu de─či┼čikliklerin de hastal─▒k olu┼čmadan ├Ânce mi oldu─ču veya hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒k┼č─▒yla m─▒ geli┼čti─či bilinememektedir. Beyin biyokimyas─▒ ile ilgili ara┼čt─▒rmalarda beyinde haberci rol├╝ ├╝stlenen (n├Ârotransmitter) maddelerden biri olan dopaminin aktivite art─▒┼č─▒n─▒n hastal─▒─ča yol a├žt─▒─č─▒ bilinmektedir. Son y─▒llarda dopamin yan─▒nda serotonin ve norepinefrin gibi di─čer habercilerinde ┼čizofreni olu┼čumunda rol oynad─▒─č─▒ belirtilmektedir. Kullan─▒lan ila├žlar da bu sistemler ├╝zerinden etki etmektedir. Her hastada ayn─▒ belirtilerin ortaya ├ž─▒kmamas─▒, her ilac─▒n her hastaya yaramamas─▒ hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda bu maddelerle ilgili ki┼čiden ki┼čiye de─či┼čen ├Âzelliklerin oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č nedeni olarak baz─▒ hastalarda dopamin sistemi daha etkin olurken baz─▒lar─▒nda sorun daha ├žok serotonin sisteminde olabilir. Ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sisteminin bu hastal─▒─ča yol a├žt─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝len teoriler aras─▒ndad─▒r. Gebelik s─▒ras─▒nda grip enfeksiyonu ge├žiren annelerin ├žocuklar─▒nda bu hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r, ancak ara┼čt─▒rmalar bunu desteklememektedir. ├çevresel baz─▒ etkenler hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda rol oynamaktad─▒r. Kalp hastalar─▒ nas─▒l ├ževresel stres yaratan durumlardan olumsuz etkileniyorsa veya stresli bir ya┼čam olay─▒ nas─▒l hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒nda rol oynuyorsa ┼čizofrenlerde de ayn─▒ durum ge├žerlidir. Bu hastalarda tek ba┼č─▒na ila├ž tedavisi genelde yeterli olmaz, stres yaratan durumlar─▒n da ele al─▒nmas─▒ gerekir. Baz─▒ aile yap─▒lar─▒n─▒n ┼čizofreniye yol a├žt─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼č ve ┼čizofren aileler modeli geli┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r, ancak sonra yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar bu teoriyi desteklememi┼čtir.

┼×izofrenlerde hormonlarda baz─▒ de─či┼čiklikler oldu─ču ve bunun da hastal─▒─ča yol a├žt─▒─č─▒ belirtilmektedir. Baz─▒ yap─▒sal ve kimyasal bozukluklar─▒n ┼čizofren hastalar─▒n alg─▒lar─▒nda bozulmalara yol a├žt─▒─č─▒ ve hastalar─▒n alg─▒lar─▒nda se├žicilik olmamas─▒ dolay─▒s─▒yla beynin ├žok fazla uyaranla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝lmektedir. ├ľrne─čin normal ki┼čilerde bulunduklar─▒ ortamda ayn─▒ anda ortaya ├ž─▒kan seslere kar┼č─▒ bir se├žicilik vard─▒r, televizyonun sesini dinlerken d─▒┼čar─▒da ba─č─▒ran sat─▒c─▒n─▒n sesini alg─▒lamayabilir, oysa ┼čizofrenlerde bu se├žicili─čin olmad─▒─č─▒ ayn─▒ anda var olan t├╝m seslerin alg─▒land─▒─č─▒ ve beynin fazla uyaranla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒─č─▒ belirtilmektedir. Stres-diyatez teorisine g├Âre b├╝nyesel olarak yatk─▒n olan ki┼čilerde stresli bir durumla kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒─č─▒nda ┼čizofreni ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. ┼×izofreninin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda biyolojik, psikososyal ve ├ževresel etkenlerin birlikte rol oynad─▒─č─▒, stres yaratan bir durumla kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒─č─▒nda hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve stres yaratan durumun da bu etkenlerden biri ile ilgili olabilece─či belirtilmektedir. ├ľrne─čin ortaya ├ž─▒kar─▒c─▒ etken enfeksiyon gibi biyolojik bir neden veya bir yak─▒n─▒n─▒ kaybetme veya sorunlu bir ailede ya┼čama gibi psikolojik bir neden olabilir. Her enfeksiyon hastal─▒─č─▒ olan veya her yak─▒n─▒n─▒ kaybeden ┼čizofreni olmaz, bu hastal─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ i├žin b├╝nyesel yatk─▒nl─▒─č─▒n da bulunmas─▒ gerekir.

┼×izofreni hastalar─▒ d├╝nyay─▒ de─či┼čik alg─▒lar. Normalde ├ževrede varolan uyaranlar d─▒┼č─▒nda olmayan sesler, hayaller, garip kokularla d─▒┼č d├╝nya kar─▒┼č─▒k ve anla┼č─▒lmazd─▒r. Bu ortamda hastalarda anksiyete art─▒┼č─▒, heyecan ve korku s─▒kt─▒r. Bu duygularla genelde normal olmayan davran─▒┼člar sergilerler. ┼×izofreninin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ de─či┼čik ┼čekillerde olabilir. Baz─▒ hastalarda aniden ortaya ├ž─▒kabilece─či gibi ├žo─ču hastada sinsice yava┼č yava┼č geli┼čir. Yava┼č seyir g├Âsteren ┼čizofrenide ba┼člang─▒├žta dikkat toplama g├╝├žl├╝─č├╝, toplumsal ilgiyi kaybetme, i├žine kapanma, kendine bak─▒mda azalma, dini u─čra┼č─▒larda artma veya kara sevdaya tutulma gibi belirgin olmayan ve ilk bak─▒┼čta ┼čizofreniyi d├╝┼č├╝nd├╝rmeyen belirtiler g├Âr├╝lebilir ve s─▒kl─▒kla ba┼čka psikiyatrik hastal─▒klarla kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Bu ba┼člang─▒├ž belirtilerinin ard─▒ndan birka├ž ay veya y─▒l i├žinde de t├╝m belirtileri ile hastal─▒k ortaya ├ž─▒kar. Hastalar s─▒kl─▒kla garip davran─▒┼člar ve konu┼čmalar sergilerler.Ger├žekte olmayan sesler i┼čitmeye ve hayaller g├Ârmeye ba┼člarlar. Baz─▒ hastalarda garip pozisyonlarda uzun s├╝re durma, baz─▒lar─▒nda hi├ž hareket etmeksizin uzun s├╝re sessiz kalma veya a┼č─▒r─▒ hareketlilik g├Âr├╝lebilir. Yava┼č seyir g├Âsteren ┼čizofreninin yan─▒nda h─▒zl─▒ seyir g├Âsteren ┼čizofreni de olabilir. Bu hastalarda ise belirtilerin ├žo─ču bir arada aniden ortaya ├ž─▒kar.Baz─▒ hastalarda belirtiler hafif seyrederken baz─▒lar─▒nda ┼čiddetli semptomlar olabilir ve bu durumda hastalar─▒ kontrol etmek g├╝├žle┼čebilir. ┼×izofrenide g├Âr├╝len belirtiler iki ba┼čl─▒k alt─▒nda toplan─▒r: pozitif belirtiler ve negatif belirtiler. Her hastada bu belirtilerin t├╝m├╝ bir arada g├Âr├╝lmez. ┼×izofreninin tipine g├Âre belirti k├╝meleri de de─či┼čir. ├ľrne─čin paranoid ┼čizofrenide ┼č├╝phecilikle ilgili belirtiler bask─▒nd─▒r. Paranoid ┼čizofrenlerde s─▒k g├Âr├╝len temalardan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r:

Kendisine k├Ât├╝l├╝k yapmak isteyen ki┼čiler veya g├╝├žler vard─▒r, bununla ilgili sesler i┼čitmektedir, bu nedenle evde perdeleri kapat─▒p oturmakta, yemek yerken zehirlenme riski oldu─čunu d├╝┼č├╝nerek yeme─či kendi ├Ân├╝nde haz─▒rlatmakta veya kendi yapt─▒─č─▒ yeme─či yemektedir. Odas─▒na dinleme cihazlar─▒ yerle┼čtirilmi┼čtir, bu nedenle odas─▒nda temkinli konu┼čmaktad─▒r, e┼či kendisini aldatmaktad─▒r, v.b. Basit ┼čizofrenide ise toplumsal ├žekilme, i├žine kapanma, sosyal aktivitelerde azalma, kendine bak─▒m─▒n d├╝┼čmesi gibi belirtiler d─▒┼č─▒nda fazla bulgu olmayabilir. Pozitif belirtilerde; ┼č├╝phecilik, i┼čitme varsan─▒lar ve garip davran─▒┼člar s─▒kt─▒r.Hastalarda d├╝┼č├╝nce ve konu┼čmada kopukluk g├Âr├╝lebilir. Konu┼čurken konudan konuya atlama, i├žerik olarak bir anlam ifade etmeyen s├Âzc├╝kleri birbiri ard─▒na s─▒ralama sonucu dinleyenler taraf─▒ndan bir anlam ifade etmeyen s├Âzc├╝k salatas─▒ dedi─čimiz i├žeri─či bo┼č, anlams─▒z ve karma┼č─▒k konu┼čma bi├žimi g├Âr├╝lebilir.

Bazende hastalar kendileri kelime uydururlar, bu kelimeler kendilerince bir anlam ifade etmektedir.Asl─▒nda anlams─▒z gibi g├Âr├╝len konu┼čmaya dikkat edilirse ├žokta anlams─▒z olmad─▒─č─▒ i├žeri─činin oldu─ču g├Âr├╝lebilir. Bu konu┼čma bi├žimi ki┼činin ├ža─čri┼čimlar─▒n─▒n h─▒zlanmas─▒ ile ilgilidir. D├╝┼č├╝ncede bu h─▒zlanman─▒n yan─▒nda duraklamalar da g├Âr├╝lebilir. Hastalar konu┼čurken ani duraklamalar, bloklar genelde buna ba─čl─▒d─▒r. D├╝┼č├╝nceler genelde ├žocuksu ve b├╝y├╝seldir. Hastalarda ger├žekle ba─člant─▒s─▒ olmayan inan─▒┼člar g├Âr├╝lebilir. Bu hastalarda g├Âr├╝len baz─▒ d├╝┼č├╝ncelere ┼ču ├Ârnekler verilebilir; telefonlar─▒ dinlemekte, insanlar kendisini takip etmekte, herkes d├╝┼č├╝ncelerini bilmektedir, k├Ât├╝l├╝k yapmak isteyen ki┼čiler vard─▒r, hatta ev i├žindeki yak─▒nlar─▒ bile k├Ât├╝l├╝─č├╝n├╝ istemekte ve kendisine zarar vermek i├žin planlar yapmaktad─▒r,televizyondan mesajlar almakta, herkes kendisine manal─▒ manal─▒ bakmaktad─▒r, i├ž organlar─▒ par├žalanm─▒┼č ve yok olmu┼čtur, telepatik g├╝├žleri vard─▒r, uzayl─▒lar kendisi ile ba─člant─▒ kurmaktad─▒r v.b. Ger├žekle ba─člant─▒s─▒ olmayan sesler i┼čitilebilir. Bazen bu sesler baz─▒ komutlar vermekte, alay etmekte veya k├Ât├╝ s├Âzler s├Âylemektedir. Yine ger├žekte olmayan hayaller g├Âr├╝l├╝r. Garip ┼čekiller, korkun├ž yarat─▒klar olabilir. Hastalar bu ses ve g├Âr├╝nt├╝lerin ger├žekte olup olmad─▒─č─▒n─▒ ay─▒rt edemez. ├ço─ču zaman bunlardan rahats─▒z olurlar ve korkarlar. Bunlar─▒ kendi beyinlerinin bir ├╝r├╝n├╝ olarak kabul etmez ve genelde d─▒┼čar─▒dan birileri taraf─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler. Bazen bu seslere yan─▒t verir, konu┼čmaya ba┼člarlar veya g├Âr├╝nt├╝leri takip ederler.Hastalar─▒n bu hareketleri d─▒┼čar─▒dan g├Âzlendi─činde kendi kendine konu┼čuyormu┼č veya sabit bir noktaya bak─▒yormu┼č gibi gelir. Negatif belirtilerde; toplumsal ├žekilme, i├žine kapanma, ilgi ve istek azl─▒─č─▒,kendine bak─▒mda azalma, konu┼čma ve hareketlerde azalma gibi belirtiler g├Âr├╝l├╝r.

Duygulan─▒mda azalma g├Âr├╝l├╝r. Hastalar─▒n jest ve mimiklerinin azald─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r.Olaylara uygun tepkiler veremezler. ├ço─ču zaman y├╝zlerine maske giymi┼č gibi tepkisiz bir g├Âr├╝n├╝m sergilerler. Bazen de uygunsuz tepkiler verdikleri g├Âr├╝l├╝r, a─članacak yerde g├╝ler veya g├╝l├╝necek yerde a─člayabilirler. Genelde hareketler azalm─▒┼čt─▒r. Harekete ba┼člama g├╝├žl├╝─č├╝ g├Âr├╝l├╝r. ─░leri evrelerde hareketsiz uzun s├╝re durduklar─▒ g├Âr├╝lebilir. Bu hareketsizli─čin nedeni s─▒kl─▒kla ileri derecede karars─▒z kalmakla ilgilidir. Bazen bu uzun s├╝reli hareketsizli─čin ard─▒ndan ani beklenmeyen bir hareketlilik olabilir, hasta yaydan f─▒rlam─▒┼č ok gibi eyleme ge├žebilir. Hastalar toplumsal olaylara ilgi ve isteklerini genelde kaybederler. Toplumsal ├žekilme, okul ve i┼če devam edememe, arkada┼člardan uzakla┼čma, yaln─▒z kalmay─▒ tercih etme s─▒k g├Âr├╝l├╝r. Dikkat toplama g├╝├žl├╝─č├╝ vard─▒r, hastalar bir konuya odaklanamazlar. ┼×izofreni hastalar─▒nda sald─▒rganl─▒k s─▒k g├Âr├╝len belirti de─čildir. Ancak ┼čizofreni belirtileri ortaya ├ž─▒kmadan ├Ânce sald─▒rgan ki┼čili─či olanlarda hastal─▒k ortaya ├ž─▒kt─▒ktan sonra sald─▒rganl─▒k g├Âr├╝lebilmektedir. Bunun d─▒┼č─▒ndaki hastalar genelde i├žine kapan─▒kt─▒r. ┼×├╝phecili─či olan hastalar ila├ž kullanm─▒yorlarsa sald─▒rgan olabilirler. Genelde aile i├žinde veya arkada┼č ortam─▒nda sald─▒rgan davran─▒┼člar g├Âsterirler. Yine alkol ve madde ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒ olan ┼čizofrenlerde sald─▒rganl─▒k g├Âr├╝lebilir. ┼×izofrenide intihar riski normal topluma g├Âre fazlad─▒r. Hastalar─▒n %10ÔÇ▓unda intihar giri┼čimi g├Âr├╝lebilmektedir. Hangi hastan─▒n intihar edece─čini ├Ânceden kestirmek genelde g├╝├žt├╝r.

┼×izofreni Tan─▒s─▒ Nas─▒l Konur ?

┼×izofrenide g├Âr├╝len belirtiler ba┼čka psikiyatrik hastal─▒klarda da g├Âr├╝lebilir. Hi├žbir belirti tek ba┼č─▒na tan─▒ koydurucu de─čildir. Tan─▒ psikiyatri uzman─▒ taraf─▒ndan hastan─▒n ruhsal muayenesi, hasta yak─▒nlar─▒ ile g├Âr├╝┼čme ve ├žo─ču zaman hastan─▒n klinik izlenmesi sonucu konur. ┼×izotipal ki┼čilik bozuklu─ču, ┼čizoaffektif bozukluk, bipolar duygulan─▒m bozuklu─ču ┼čizofreni ile s─▒kl─▒kla kar─▒┼čan bozukluklard─▒r. Baz─▒ bedensel hastal─▒klar─▒n seyri s─▒ras─▒nda da benzer belirtiler g├Âr├╝lebilir, bu nedenle ay─▒r─▒c─▒ tan─▒y─▒ yapabilmek i├žin fizik muayene ve kan tahlillerinin yap─▒lmas─▒ gerekir. Alkol ve madde ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒ olan veya baz─▒ ila├žlar─▒ kullanan ki┼čilerde de benzer belirtiler olabilir. Hastan─▒n ├Âyk├╝s├╝n├╝n al─▒nmas─▒ s─▒ras─▒nda buna dikkat edilmeli ve ├Âyk├╝de bu durumlardan bahsediliyorsa buna y├Ânelik tetkiklerin yap─▒lmas─▒ gerekmektedir.