Etiket: Meksika

Amerika K─▒tas─▒

Amerika, Bat─▒ Yar─▒mk├╝re’de, Yeni D├╝nya olarak adland─▒r─▒lan b├Âlgede, Kuzey Amerika, Orta Amerika, G├╝ney Amerika ve bunlara ba─čl─▒ adalardan meydana gelen k─▒talar ve adalar toplulu─ču. Bat─▒ dillerinde genellikle Amerikalar olarak adland─▒r─▒l─▒rken dilbilgisi kurallar─▒ gere─či T├╝rk├že’de Amerika olarak adland─▒r─▒l─▒r. Amerika s├Âzc├╝─č├╝ bir├žok dilde Amerika Birle┼čik Devletleri (ABD) anlam─▒nda da kullan─▒ld─▒─č─▒ i├žin kavram karma┼čas─▒na neden olabilmektedir. Amerika isminin k├Âkeni ile ilgili teorilerinden en ├žok kabul g├Âreni, ─░talyan ka┼čif Amerigo Vespucci’nin ad─▒ndan geldi─čine dair olan─▒d─▒r. ─░kinci bir teori k─▒taya ayak basan ilk Bat─▒ Avrupal─▒ olan John Cabot’nun finans├Âr├╝ Richard Amerike’nin ad─▒ndan t├╝retildi─čidir. Bir ba┼čka teori de bu ad─▒n Nikaragua’daki “Amerrique” b├Âlgesinin ad─▒ndan geldi─čidir.

America s├Âzc├╝─č├╝ 1500′l├╝ y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda yapt─▒─č─▒ iki yolculuk sonucu G├╝ney Amerika’n─▒n do─ču sahillerine ve Karayiplere ula┼čan ─░talyan denizci ve haritac─▒ Amerigo Vespucci’nin isminden t├╝retilmi┼čtir. Teoriye g├Âre, Alman haritac─▒ Martin Waldseem├╝ller bu ismi Vespucci’nin isminin Latince s├Âyleni┼či olan “Americus Vespucius”tan t├╝retmi┼čtir. 1507 y─▒l─▒nda Batlamyus’un “Kozmografya” eserinin Latince g├╝ncellemesi ├╝zerine ├žal─▒┼čan Martin Waldseem├╝ller, Vespucci’nin mektuplar─▒ndan birinde “Mundus Novus” ad─▒n─▒ verdi─či “Yeni D├╝nya”y─▒ ke┼čfetti─čini okuyunca, “Cosmographiae Introductio”da Amerika “America” ismini ├Ânerir.

Her ne kadar, Waldseem├╝ller’in ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n yay─▒lmas─▒yla “Amerika” terimi pop├╝lerlik kazand─▒ysa da, Vespucci’nin yaz─▒lar─▒ndaki tutars─▒zl─▒klar bir├žok ─░spanyol ve Portekizlinin ele┼čtirisine sebep oldu. Bu ele┼čtiriler Vespucci’nin di─čer denizcilerin ke┼čiflerini kendisininmi┼č gibi g├Âsterdi─čini s├Âyl├╝yor ve bununla birlikte de “Yeni D├╝nya” fikrine ┼č├╝pheyle bak─▒yordu. Yine de Avrupa’n─▒n di─čer ├╝lkelerinde “yeni d├╝nya” i├žin “Amerika” ve orada ya┼čayanlar i├žin de “Amerikal─▒” ad─▒ kullan─▒m─▒ yayg─▒nla┼č─▒yordu. Ancak ─░spanya ve Portekiz’de resm├« terim Do─ču Hint Adalar─▒ idi. Waldseem├╝ller “Amerika” ad─▒n─▒ kulland─▒─č─▒nda somut olarak Kristof Kolomb ve di─čer ka┼čifler taraf─▒ndan ke┼čfedilen Antilleri ve G├╝ney Amerika’n─▒n kuzeydo─ču sahillerini kastediyordu. “Amerika” ad─▒ ilk defa Bat─▒ yar─▒mk├╝redeki k─▒tan─▒n tamam─▒n─▒ adland─▒rmak i├žin 1538 y─▒l─▒nda Gerardus Mercator taraf─▒ndan bir harita ├╝zerinde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

G├╝ney Amerika

G├╝ney Amerika, Amerika’n─▒n g├╝ney yar─▒s─▒n─▒ olu┼čturan bir k─▒ta. B├╝y├╝k Okyanus’un do─čusunda, Atlas Okyanusu’nun bat─▒s─▒nda, Kuzey Amerika’n─▒n g├╝neyinde ve Antarktika’n─▒n kuzeyinde bulunur. G├╝ney Amerika, Amerika ismini Amerigo Vespucci’den sonra al─▒r. ├ç├╝nk├╝ o Amerika’n─▒n bat─▒ Hindistan olmad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen ilk Avrupal─▒ ─▒d─▒. Fakat Yeni d├╝nya Avrupal─▒’larca bilinmiyordu. G├╝ney 17.840.000 km kare lik bir alana sahiptir. Veya yakla┼č─▒k olarak D├╝nya y├╝zeyinin %3.5′i dir. 2005 y─▒l─▒na g├Âre n├╝fusu tahminen 371.000.000 dan daha fazla ─▒d─▒. G├╝ney Amerika alan s─▒ralamas─▒nda d├Ârd├╝nc├╝ (Asya, Afrika ve Kuzey Amerika’dan sonra) ve n├╝fusta be┼čincidir.

Fiziki Yap─▒

Yakla┼č─▒k olarak 17.832.000 kilometrekaredir. Kuzey-g├╝ney do─črultusunda 7200 km uzunlu─čunda, do─ču-bat─▒ do─črultusunda 5300 km geni┼čli─čindedir. K─▒tada belli ba┼čl─▒ d├Ârt y├╝ksek b├Âlge vard─▒r. Bunlar; And ve Guyena da─člar─▒ ile, Patagonya ve Brezilya yaylalar─▒d─▒r. And Da─člar─▒, d├╝nyan─▒n en uzun s─▒ra da─člar─▒d─▒r. G├╝ney Amerika’n─▒n bat─▒ k─▒y─▒lar─▒n─▒ tamamen ├ževirirken, Bolivya platosu denen y├╝ksek bir b├Âlgeyi meydana getirirler. En y├╝ksek tepe olan Aconcagua, Bolivya s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde ve denizden 6969 m y├╝ksekliktedir. Tepelerinde bir ├žok g├Âl vard─▒r. Bunlar─▒n en b├╝y├╝─č├╝ Peru-Bolivya s─▒n─▒r─▒ndaki Titicaca g├Âl├╝d├╝r. G├╝ney Brezilya’daki ─░guassu ve Paraguay’─▒n g├╝ney s─▒n─▒r─▒n─▒ ├žizen Parana Irmaklar─▒ su debisi fazla olan ─▒rmaklard─▒r. ─░├ž b├Âlgelerde bulunan Amazon Irma─č─▒ ise, d├╝nyan─▒n saniyede en fazla su ta┼č─▒yan ─▒rma─č─▒d─▒r. Amazon b├Âlgesi uzun ve tropik a─ča├žlarla kapl─▒d─▒r. Bu b├Âlgenin bir ├žok yeri de batakl─▒kt─▒r. G├╝ney Amerika g├Âller bak─▒m─▒ndan fakirdir. Bunlar─▒n en b├╝y├╝kleri Titicaca ve Poopo g├Âlleridir. Her ikisi de denizden bir hayli y├╝ksektir.

─░klimi ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

G├╝ney Amerika’n─▒n yer ┼čekillerinin farkl─▒l─▒k g├Âstermesi k─▒t’ada ├že┼čitli iklim tiplerinin bulunmas─▒na sebep olur. Ekvator tipi, tropikal, ─▒l─▒man ve so─čuk iklim g├Âr├╝l├╝r. Amazon b├Âlgesi, kuzeydo─ču ve kuzeybat─▒ k─▒y─▒lar─▒yla ┼×ili’nin g├╝neybat─▒s─▒ bol ya─č─▒┼č alan b├Âlgeleridir. K─▒tan─▒n g├╝neydo─ču b├Âlgelerinde denizin tesiriyle en so─čuk ayda bile s─▒cakl─▒k s─▒f─▒r derecenin ├╝st├╝ndedir. K─▒tan─▒n do─ču ve bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda Okyanus ak─▒nt─▒lar─▒ iklimi etkiler. Peru ak─▒nt─▒s─▒ k─▒tan─▒n g├╝neybat─▒ k─▒y─▒s─▒n─▒ so─čutur.Amazon havzas─▒, “Selva” denilen b├╝y├╝k tropikal ormanlarla ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Ormanlar ├žok geni┼č bir alana yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ormanlarda kau├žuk, ceviz a─ča├žlar─▒ ve sert odunlu a─ča├žlar vard─▒r. K─▒ta di─čer a─ča├ž ├že┼čitleri bak─▒m─▒ndan da ├žok zengindir. Patagonya’da bozk─▒r bitkileri, Amazon havzas─▒n─▒n g├╝neyindeki ormanlarda da bol mikdarda ├žam a─čac─▒ bulunur. ┼×ili, ├žam ve yapraklar─▒ d├Âk├╝len a─ča├žlar─▒n meydana getirdikleri s─▒k ormanlarla kapl─▒d─▒r. G├╝ney Amerika’da ├žok ├že┼čitli hayvan t├╝rleri bulunur. Memelilerden, jaguarlar, pumalar, maymunlar, tapirler ve kan emen yarasalar gibi vah┼či hayvanlarla, s├╝r├╝ngenlerden yayg─▒n olarak g├Âr├╝len boa y─▒lanlar─▒, zehirli y─▒lanlar ve timsahlar─▒n ├že┼čitli t├╝rleri say─▒labilir. K─▒ta, ku┼č t├╝rleri bak─▒m─▒ndan da zengindir. Ayr─▒ca bilhassa g├╝ney b├Âlgelerde ├že┼čitli gayeler i├žin “Lama” denilen bir hayvan yeti┼čtirilir.

Ekonomi

G├╝ney Amerika’n─▒n toplam ├╝retiminin yar─▒s─▒n─▒ tek ba┼č─▒na Brezilya ger├žekle┼čtirir. Onu Arjantin ve Venezuela takib eder. Arjantin’de bol mikdarda b├╝y├╝k ve k├╝├ž├╝k ba┼č hayvan beslenir. Brezilya kahve yeti┼čtirmede d├╝nyan─▒n ├Ânde gelen ├╝lkelerindendir. K─▒tada liman in┼čas─▒ ileridedir. Arjantin deniz yoluyla ├žok mikdarda tah─▒l ve et ihra├ž eder. Venezuela, d├╝nyan─▒n en ├Ânemli petrol yataklar─▒ndan birine sahiptir. Ayr─▒ca, Arjantin, Brezilya, Ekvador, Peru ve Kolombiya’da petrol yataklar─▒ bulunmu┼čtur. K─▒tan─▒n en ├Ânemli yer alt─▒ kayna─č─▒ kolombiyumdur. G├╝ney Amerika’da bilhassa k─▒tan─▒n bat─▒ k─▒sm─▒ demiryolu yap─▒m─▒na m├╝sait de─čildir. ├çok zor ┼čartlar alt─▒nda demiryollar─▒ in┼ča edilmi┼čtir. Demiryollar─▒ yap─▒m─▒ndaki g├╝├žl├╝k y├╝z├╝nden su yollar─▒ndan b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de istifade edilir. Nakliyat─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒nda u├žak kullan─▒l─▒r. Hemen hemen her ┼čehirde hava alanlar─▒ vard─▒r.

G├╝ney Amerika ├ťlkeleri

  • Arjantin
  • Brezilya
  • Bolivya
  • Ekvador
  • Guyana
  • Frans─▒z Guyanas─▒
  • Kolombiya
  • Paraguay
  • Peru
  • Surinam
  • ┼×ili
  • Uruguay
  • Venezuela

Kuzey Amerika

Kuzey Amerika, kuzey yar─▒m k├╝rede bulunan, kuzeyde Arktik Okyanusu, do─čuda Atlas Okyanusu, g├╝neyde Karayip Denizi ve kuzeybat─▒da B├╝y├╝k Okyanus ile ├ževrili olan k─▒tad─▒r. 24.230.000 km┬▓’lik bir alan olu┼čturmaktad─▒r. 2001 y─▒l─▒ndaki ortalama n├╝fusu 454.225.000′dur. Asya ve Afrika’dan sonra ├╝├ž├╝nc├╝ b├╝y├╝k k─▒tad─▒r ve n├╝fus olarak da Asya, Afrika ve Avrupa’dan sonra en kalabal─▒k d├Ârd├╝nc├╝ k─▒tad─▒r. Yeni D├╝nya olarak da adland─▒r─▒lan kara kitlesinin kuzey k─▒sm─▒nda bulunmaktad─▒r. Kuzey Amerika’n─▒n G├╝ney Amerika’ya tek kara ba─člant─▒s─▒ dar Panama Kanal─▒’d─▒r.

Kanada’n─▒n kuzeyinden ba┼člay─▒p Orta Amerika’n─▒n s─▒n─▒r─▒nda Panama Cumhuriyeti’ndeki Punta Mariato noktas─▒na kadard─▒r. Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ k─▒ta y├╝z├Âl├ž├╝m├╝n├╝n d├Ârtte biri kadard─▒r. Bu adalar─▒n toplam y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 23.491.000 kilometrekaredir. D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k adas─▒ olan Gr├Ânland bu k─▒tadad─▒r. K─▒y─▒lar─▒nda ├žok ada ve yar─▒mada vard─▒r. Bunlar─▒n y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ k─▒ta y├╝z├Âl├ž├╝m├╝n├╝n d├Ârtte biri kadard─▒r. Bu adalar─▒n toplam y├Âz├Âl├ž├╝m├╝ d├Ârt milyon kilometrekareyi bulur. Kuzey Amerika’da ne zamandan beri hayat─▒n var oldu─ču bilinmemektedir. Ancak ilk olarak 25.000 y─▒l kadar ├Ânce K─▒z─▒lderililerin Asya’dan Kuzey Amerika’ya g├Â├ž ettikleri ileri s├╝r├╝lmektedir. Eskimolar ise 605 sene ├Ânce Kuzey Amerika’ya gelip yerle┼čmi┼člerdir. Kuzey Amerika’ya Avrupa’dan ilk gelen ─░skandinavyal─▒lar, Gr├Ânland’a yerle┼čmi┼člerdir. G├╝n├╝m├╝zde Gr├Ânland d─▒┼č─▒nda Avrupal─▒lar─▒n yerle┼čti─či kolonilerin hepsi ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ilan etmi┼člerdir.

Fiziki Yap─▒

Kuzey Amerika yap─▒s─▒ bak─▒m─▒ndan taban─▒ kuzeyde olan bir ters ├╝├žgene benzer. Kuzey-g├╝ney do─črultusunda 6440 kilometre uzunlu─čunda ve Do─ču-bat─▒ do─črultusunda 7889 km geni┼čli─čindedir. K─▒t’an─▒n G├╝ney Amerika’ya ba─članan b├Âlgesi k├Ârfezlerle ├ževrili olup, bunlar─▒n en uzunu Meksika K├Ârfezidir.K─▒tan─▒n en bariz ├Âzelli─či, belkemi─či say─▒lan Kayal─▒k da─člar─▒ ve bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda Alaska’dan Meksika’daki Sierra Madre Da─člar─▒na kadar uzanarak k─▒vr─▒lan “Cordillera” da─č ku┼ča─č─▒d─▒r. Do─ču Appalash Da─člar─▒ Atlas Okyanusuna paralel olarak uzan─▒rlar. Appalash da─člar─▒n─▒n bat─▒s─▒nda Kanada i├žlerine kadar uzayan b├Âlgenin alt─▒nda ve B├╝y├╝k G├Âllerin g├╝neyinde verimli topraklar vard─▒r. Kuzey Amerika’n─▒n i├ž k─▒s─▒mlar─▒ndaki ovalar─▒n bat─▒ b├Âl├╝mlerine “B├╝y├╝k Ovalar” ad─▒ verilir. Mississippi Vadisi de ovalar─▒n merkezi kabul edilir.Kuzey Amerika’daki ─▒rmaklar─▒n en uzunu olan Mississippi ve Missouri, ABD’nin orta b├Âlgesini tamamen kaplarlar. St. Lawrence Irma─č─▒ ise Atlas Okyanusuna d├Âk├╝l├╝r. Birle┼čik Amerika ile Kanada aras─▒nda bulunan g├Âller d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k g├Âlleridir. En ├Ânemlileri; Superior, Michigan, Erie, Ontario, Huron, Winnipeg g├Âlleridir.

─░klimi ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

Kuzey Amerika’n─▒n iklimi b├Âlgelere g├Âre de─či┼čiklik g├Âsterir. New Mexico ve Arizona eyaletlerinin kurak ├ž├Âllerinde de─či┼čik iklimler g├Âr├╝l├╝r. B├╝y├╝k Okyanus ve Alaska Ak─▒nt─▒s─▒n─▒n tesiri ile ABD ve Kanada’n─▒n bat─▒ k─▒y─▒lar─▒nda ya─č─▒┼čl─▒ ve yaz─▒n kurak bir iklim hakimdir. Do─ču k─▒y─▒lar─▒n─▒n iklimi de Golf Stream s─▒cak su ak─▒nt─▒s─▒ taraf─▒ndan ─▒l─▒manla┼čt─▒r─▒l─▒r. ─░├ž b├Âlgelerin al├žak k─▒s─▒mlar─▒nda d├╝zensiz bir ya─č─▒┼č vard─▒r. G├╝neyindeki k├Ârfezlerle ABD’nin Atlas Okyanusu k─▒y─▒s─▒ndaki b├Âlgeler ise her an yaz kas─▒rgas─▒ tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒yad─▒r. Bitki bak─▒m─▒ndan Kuzey Amerika ├žok zengin bir k─▒tad─▒r. Gr├Ânland, Alaska ve Kanada’da tundralar bulunur. Kuzeybat─▒ k─▒s─▒mlar─▒n i├ž b├Âlgelerinde d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k a─čac─▒ “Sekonya” yeti┼čir. ─░─čne yaprakl─▒ a─ča├ž ormanlar─▒ Kanada ve G├╝neydo─ču ABD’nin orta k─▒s─▒mlar─▒nda ├žok├ža g├Âr├╝l├╝r. Do─čudaki k─▒y─▒lar ile i├ž k─▒s─▒mlar─▒n en belirgin a─ča├ž t├╝rleri k─▒┼č─▒n yapraklar─▒n─▒ d├Âken a─ča├žlard─▒r. Kuzey Amerika’da bulunan ├ž├Âllerin bitki ├Ârt├╝s├╝ ise kakt├╝s, ├žal─▒ gibi bitkilerdir. K─▒tan─▒n i├ž kesimlerinde ve ovalar─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nde ziraat ile u─čra┼č─▒l─▒r.

  • N├╝fusu 650 milyon
  • Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 42 milyon km2
  • En y├╝ksek noktas─▒ Aconcagua (6960 m)
  • En al├žak noktas─▒├ľl├╝ Vadi (deniz seviyesinden 90 m a┼ča─č─▒)
  • En uzun nehri Mississippi (6780 km Missuri ile beraber)
  • En b├╝y├╝k g├Âl├╝ Superior
  • Ortalama y├╝kseklik 625 m

─░klim ve bitki ├Ârt├╝s├╝n├╝n g├Âsterdi─či de─či┼čikli─če ba─čl─▒ olarak ├že┼čitli hayvanlara rastlan─▒r. Bat─▒daki ormanlarda geyikler, kuzey b├Âlgelerde de kutup ay─▒s─▒, fok, mors gibi so─čuk b├Âlgelerin hayvanlar─▒ ya┼čar. Kuzey Amerika’da ├žok say─▒da timsah ve maymun da vard─▒r. Bir zamanlar bilhassa bat─▒ ABD’de g├Âr├╝len yaban s─▒─č─▒rlar─▒n─▒n say─▒lar─▒ son y─▒llarda azalmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca bal─▒k t├╝rleri bol bulunur. Bilhassa som bal─▒─č─▒ me┼čhurdur. D├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k ve zehirli y─▒lanlar─▒ bu k─▒tada ya┼čar.

Ekonomi

Kuzey Amerika bak─▒r, demir, k├Âm├╝r, petrol, bak─▒m─▒ndan di─čer k─▒talardan daha zengindir. K─▒ta tabii gaz ve hidroelektrik enerjileri ├╝retiminde d├╝nyada en ├Ânde gelir. Kuzey Amerika’da ba┼čl─▒ca k├Âm├╝r yataklar─▒ ABD ve Kanada’dad─▒r. Ayr─▒ca zengin petrol, demir, k├╝k├╝rt, nikel ve uranyum yataklar─▒ vard─▒r. D├╝nyan─▒n en ├Ânemli uranyum kaynaklar─▒ndan birisi de Kanada’dad─▒r. Petrol gibi ├Ânemli madenler ABD ve Kanada’da; kur┼čun, ├žinko ve g├╝m├╝┼č yataklar─▒ da Meksika’da bulunur.

Kanada ayr─▒ca m─▒s─▒r, pamuk, arpa, pirin├ž ├╝retiminde ├Ânde gelir. Et hayvanlar─▒ bak─▒m─▒ndan da zengindir. K─▒tan─▒n ├Âzellikle kuzey k─▒y─▒lar─▒nda ve B├╝y├╝k G├Âller b├Âlgesinde yayg─▒n olarak bal─▒k├ž─▒l─▒k yap─▒l─▒r. Kuzey Amerika’da ula┼č─▒m ├žok ileri olup, hava, demir ve karayollar─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de geli┼čmi┼čtir. Ayr─▒ca d├╝nyan─▒n en modern haberle┼čme sistemine sahiptir. Her g├╝n 2000 ├že┼čit gazete yay─▒nlanmaktad─▒r.

Kuzey Amerika ├ťlkeleri

  • Amerika Birle┼čik Devletleri (ABD)
  • Kanada
  • Meksika

Orta Amerika

Orta Amerika, Amerika K─▒tas─▒’n─▒n kuzeyi ile g├╝neyi aras─▒nda yer alan orta b├Âl├╝m├╝. Ayn─▒ zamanda Meksika’n─▒n g├╝neydo─čusunda ve Kolombiya’n─▒n kuzeybat─▒s─▒nda yer al─▒p B├╝y├╝k Okyanus ve Karayip Denizi’ne k─▒y─▒s─▒ bulunmaktad─▒r. Belize hari├ž t├╝m devletlerin resmi dili ─░spanyolca olmas─▒na ra─čmen, Belize’de de ─░spanyolca ├žok├ža konu┼čulur. Amerika k─▒t’as─▒n─▒n iki yar─▒s─▒n─▒ birbirine ba─člayan dar b├Âlge. Y├╝z├Âl├ž├╝m├╝ 600.000 kilometrekaredir.

Fiziki Yap─▒

Orta Amerika’n─▒n g├╝neybat─▒s─▒ da─čl─▒kt─▒r. Da─člar kuzeydo─čuya gittik├že al├žal─▒r. K─▒t’an─▒n g├╝neybat─▒ k─▒y─▒lar─▒ oval─▒k olmakla birlikte, bunlar da─člar ile deniz aras─▒nda dar bir ┼čerit halinde bulunurlar. Panama Kanal─▒ Orta Amerika’n─▒n en dar yerindedir. Bu kanal, Atlas Okyanusu ile B├╝y├╝k Okyanusu birbirine ba─člar.Orta Amerika da─člar─▒n─▒n en bariz ├Âzelli─či, jeolojik bak─▒m─▒ndan yeni meydana gelmi┼č olmas─▒d─▒r. Volkanik bir b├Âlge olan Orta Amerika’da 250 kadar yanarda─č vard─▒r. K─▒tada s─▒k s─▒k deprem olur. B├Âlgedeki b├╝t├╝n ├Ânemli ┼čehirler hemen hemen deprem ku┼ča─č─▒ ├╝st├╝nde bulunurlar. Orta Amerika’da da─člar─▒n yama├žlar─▒ denize do─čru uzand─▒─č─▒ndan akarsular sadece k─▒y─▒ ovalar─▒n─▒ sular ve en k─▒sa yoldan denize d├Âk├╝l├╝r. Bundan dolay─▒ b├Âlgede m├╝him denebilecek akarsu yoktur.

Ba┼čl─▒ca g├Âlleri

Nikaragua s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bat─▒da bulunan Managua ve Nikaragua g├Âlleridir.

─░klimi ve Bitki ├ľrt├╝s├╝

Orta Amerika’da tropikal iklim g├Âr├╝l├╝r. R├╝zgarlar b├Âlgede devaml─▒ tesirlidir. Bu y├╝zden k─▒y─▒ b├Âlgelerinde ─▒l─▒man iklim hakimdir. B├Âlgedeki vadilerde de ─▒l─▒man iklim g├Âr├╝l├╝rken, y├╝ksek b├Âlgelerin iklimi so─čuktur. Orta Amerika’da iklime ba─čl─▒ olarak bilhassa tropikal ├╝r├╝nler yeti┼čir. Kahve ve muz b├Âlgenin ba┼čl─▒ca ├╝r├╝nleridir. Karayip Denizine do─čru olan k─▒s─▒mlar balta girmemi┼č s─▒k ormanlarla ├Ârt├╝l├╝d├╝r. Bu ormanlarda bol miktarda kau├žuk, maun, sedir ve palmiye a─ča├žlar─▒ vard─▒r. Orta Amerika’n─▒n en ├žok rastlanan hayvanlar─▒ maymun ve papagand─▒r. B├Âlgenin kuzey k─▒s─▒mlar─▒nda yabani olan kurt, geyik, tav┼čan, sincap gibi hayvanlara rastlan─▒r.

Ekonomi

Orta Amerika, Kuzey Amerika gibi maden bak─▒m─▒ndan ├žok zengindir. B├Âlgenin bir ├žok yerinde bol mikdarda alt─▒n, g├╝m├╝┼č, bak─▒r, kalay, kur┼čun, demir, ├žinko ve k├Âm├╝r ├ž─▒kar─▒l─▒r.Orta Amerika’n─▒n ekonomisi b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒─ča dayan─▒r. B├Âlgede elde edilen ciklet hammaddesi ve ┼čeker ihrac─▒ sayesinde gelir sa─član─▒r. Hindistan cevizi yeti┼čtirilmesi ve ar─▒c─▒l─▒k ileri metotlarla yap─▒l─▒r. Ayr─▒ca ├žok mikdarda muz yeti┼čtirilir. Orta Amerika’n─▒n ├žo─ču yerlerinde s─▒─č─▒r beslenir. B├Âlgenin i├ž ula┼č─▒m─▒ yetersizdir. Bunda b├Âlgenin y├╝ksek ve engebeli olmas─▒n─▒n b├╝y├╝k rol├╝ vard─▒r. Ta┼č─▒mac─▒l─▒k daha ziyade hayvanlarla, d─▒┼č ticaret ise denizyolu ile yap─▒l─▒r.

Orta Amerika ├ťlkeleri

  • Belize
  • Antigua ve Barbuda
  • Bahamalar
  • Barbados
  • Dominika
  • Dominik Cumhuriyeti
  • El Salvador
  • Grenada
  • Guatemala
  • Haiti
  • Honduras
  • Jamaika
  • Kosta Rika
  • Porto Riko
  • K├╝ba
  • Nikaragua
  • Panama

Geleneksel Sanatlar

K├╝lt├╝r ve Sanat alan─▒ndaki tarihsel ve ├ža─čda┼č olu┼čumlar, ba─čl─▒ olduklar─▒ d├Ânemlerin ekonomik s├╝re├žlerini kapsayan toplumsal g├Âstergelerini de yans─▒t─▒yorlar. Bu alandaki ├ža─čda┼č sorunlar─▒n do─čru bir ┼čekilde alg─▒lanmas─▒, geleneksel sentez iradesinin tarihsel t├╝m boyutlar─▒ ile kavranmas─▒na ba─čl─▒ bulunuyor. M├╝sl├╝man T├╝rk iradesinin yans─▒d─▒─č─▒ yeni bir k├╝lt├╝r sentezi, Sel├žuklu ├ža─č─▒n─▒n ba┼č─▒ndan Osmanl─▒ ├ža─člar─▒n─▒n sonuna de─čin, s├Âz konusu iradenin kozmopolit ve yabanc─▒ unsurlar ├╝zerinde, politik dehas─▒ ve engin inan├ž ho┼čg├Âr├╝s├╝ ile egemen k─▒l─▒nd─▒─č─▒ ┼čartlara ba─čl─▒ g├Âr├╝n├╝yor. G├Â├ž dinamikleri kapsam─▒nda ya┼čanm─▒┼č ├Âzg├╝n deneyimler sonucu, bu ├Âzel co─črafyaya cesaret ve g├╝venle intibak edebilen g├╝├žler, mahalli etnik ya da yabanc─▒ t├╝m unsurlar─▒ kendi i├žinde eritebilen bir sosyo-ekonomik ba┼čar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, k├╝lt├╝r ve sanat alan─▒nda da ayn─▒ ser├╝venlerin ya┼čand─▒─č─▒ bir yenilenmeyi temsil ediyorlar. 900 y─▒l─▒ a┼čk─▒n bir s├╝redir ya┼čanan bu s├╝recin, Bat─▒ d├╝nyas─▒ndaki teknolojik geli┼čmeler sonucunda, ithali zorunlu olan yeni bi├žim g├Âstergelerine ba─čl─▒ de─či┼čimlerle kesintiye u─črad─▒─č─▒ ┼č├╝phesi ise, ├╝lkemizdeki ├ža─čda┼čl─▒─č─▒n en hazin sendromunu olu┼čturuyor.

null

Ebru

EbruÔÇÖnun Tarih├žesi

Ortaya ├ž─▒k─▒┼č yeri ve tarihine ili┼čkin kesin bir delil bulunmamaktad─▒r. Ancak, k├Âklerinin 9. ve 10. y├╝zy─▒la kadar uzand─▒─č─▒ varsay─▒lmaktad─▒r. Bilinen o ki, bu sanat, ka─č─▒d─▒n tarih sahnesine girmesiyle geli┼čmi┼čtir. ├çinÔÇÖde lin-┼ča-┼čien, XII. as─▒rdan itibaren JaponyaÔÇÖda suminaga┼či ve beninaga┼či isimleriyle sulu vasatta yap─▒lan bir tak─▒m ├žal─▒┼čmalar─▒n mevcudiyeti, daha sonraki as─▒rlarda ├ça─čatay T├╝rk├žesiÔÇÖyle ebre ad─▒n─▒ alarak T├╝rkistanÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan bu sanat─▒n tarihi geli┼čimi hakk─▒nda, m├╝phem de olsa bir fikir vermektedir. T├╝rkistanÔÇÖdan en ge├ž XVI. as─▒r ba┼člar─▒nda ─░pekyoluÔÇÖnu takiben ─░ranÔÇÖa ge├ži┼činde ebri olarak isimlendirilen bu sanat, g├Âr├╝n├╝┼č├╝yle ger├žekten bulut k├╝melerine benzer ┼čekiller ta┼č─▒d─▒─č─▒ndan, buluta nisbet ifade eden bu Fars├ža ismi do─črulamaktad─▒r. Osmanl─▒ ├╝lkesinde de reva├ž bulan ayn─▒ isim, telaffuz zorlu─čundan son y├╝zy─▒lda T├╝rk├žede ebruÔÇÖya d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Galat olmakla beraber, ka┼č gibi ┼čekiller de ihtiva etti─činden, bu sanata ebru denilmesi bir ├želi┼čki say─▒lmamal─▒d─▒r; ├ž├╝nk├╝ ebru kelimesi Fars├žaÔÇÖda ka┼č manas─▒na gelmektedir. XVI. as─▒r ortalar─▒nda Mir Muhammed Tahir taraf─▒ndan HindistanÔÇÖda yap─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒ rivayet olunan ebruculuk, buradan ─░ranÔÇÖa ve sonra da ─░stanbulÔÇÖa kadar yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda, ─░stanbulÔÇÖdan Avrupal─▒ seyyahlar taraf─▒ndan kendi memleketlerine g├Ât├╝r├╝len ebru ka─č─▒tlar─▒ ├Ânce AlmanyaÔÇÖda, sonra da Fransa ve ─░talyaÔÇÖda mermer ka─č─▒d─▒ veya T├╝rk mermer ka─č─▒d─▒, hatta sadece T├╝rk ka─č─▒d─▒ ad─▒yla tan─▒n─▒p benimsenmi┼č ve oralarda da yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Zaman i├žinde ─░ngiltere ve AmerikaÔÇÖya da yay─▒lan ebru ka─č─▒d─▒, her ├╝lkenin sanat anlay─▒┼č─▒na g├Âre bir ba┼čkal─▒k g├Âsterir. Bunda, kullan─▒lan de─či┼čik malzemenin de rol├╝ olmal─▒d─▒r. Belgelenen en eski ebru ├Ârne─či 16. y├╝zy─▒la aittir. Ka─č─▒d─▒n s├╝slenmesinde, k─▒tÔÇÖa ve levhalar─▒n i├ž ve d─▒┼č pervazlar─▒nda, yazma ciltlerinde yan ka─č─▒d─▒ olarak s─▒k├ža kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

null

Ebru, k├ó─č─▒t ├╝zerine, ├Âzel y├Ântemlerle yap─▒lan geleneksel bir s├╝sleme sanat─▒d─▒r. Ebru s├Âzc├╝─č├╝ne k├Âken olarak, bulut anlam─▒na gelen Fars├ža ÔÇťebrÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ g├Âsterilmektedir. Bu s├Âzc├╝kten t├╝retilen ve ÔÇťbulut gibiÔÇŁ ya da ÔÇťbulutumsuÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťebriÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ T├╝rk├žede de─či┼čerek ÔÇťebruÔÇŁ bi├žimini alm─▒┼čt─▒r. Ger├žekten de ebru bulut izlenimi uyand─▒ran bir g├Âr├╝n├╝mdedir. Ebru s├Âzc├╝─č├╝ bir ba┼čka g├Âr├╝┼če g├Âre ÔÇťy├╝z suyuÔÇŁ anlam─▒na gelen Fars├ža ÔÇť├ób-r├╗yÔÇŁ tamlamas─▒ndan gelmektedir.

null

Ebru sanat─▒n─▒n ne zaman ve hangi ├╝lkede ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ bilinmemekle birlikte bu sanat─▒n do─ču ├╝lkelerine ├Âzg├╝ bir s├╝sleme sanat─▒ oldu─ču kesindir. Baz─▒ ─░ran kaynaklar─▒nda ilk kez HindistanÔÇÖda ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ yaz─▒l─▒d─▒r. HindistanÔÇÖdan ─░ranÔÇÖa, oradan da Osmanl─▒lara ge├žmi┼čtir. Gene baz─▒ kaynaklara g├Âre de ebru T├╝rkistanÔÇÖdaki Buhara kentinde do─čmu┼č ve ─░ran yoluyla Osmanl─▒lara ge├žmi┼čtir. Bat─▒da ebru ÔÇťT├╝rk K├ó─č─▒d─▒ÔÇŁ diye adland─▒r─▒l─▒r.

null

Ebrunun Yap─▒lmas─▒

Ebrunun yap─▒l─▒┼č─▒ olduk├ža zevkli ve sab─▒r isteyen bir i┼čtir. ├ľnce uygun bir k├ó─č─▒t se├žmek gerekir. ├ç├╝nk├╝ her k├ó─č─▒da ebru yap─▒lmaz. K├ó─č─▒t, boyay─▒ iyice emecek nitelikte ve dayan─▒kl─▒ olmal─▒d─▒r. Eskiden hattatlar (g├╝zel yaz─▒ ustalar─▒) yaz─▒ yazmak i├žin y├╝zeyine ÔÇťaharÔÇŁ denen ├Âzel kar─▒┼č─▒ml─▒ (ni┼časta ve yumurta ak─▒) bir s─▒v─▒ s├╝r├╝len ve bu y├╝zden ÔÇťaharl─▒ÔÇŁ denilen k├ó─č─▒t t├╝r├╝n├╝ ye─člerlerdi. Ebrucular ise bu t├╝r k├ó─č─▒tlar boyay─▒ iyi emmedi─či i├žin ÔÇťahars─▒zÔÇŁ da denen ham k├ó─č─▒t kullan─▒rlard─▒.

Ebru yapmak i├žin genellikle dikd├Ârtgen bi├žiminde, b├╝y├╝k├že ve yayvan bir tekne gerekir. Geven denilen otun g├Âvdesinden elde edilen ve beyaz renkli bir t├╝r zamk olan kitre, belli bir oranda, suyla bir kab─▒n i├žinde kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Kitre yerine salep, keten tohumu, ayva ├žekirde─či, gazya─č─▒ gibi bir├žok de─či┼čik madde de kullan─▒lmaktad─▒r. Kitre ile yap─▒lan bu kar─▒┼č─▒m 12 saat kadar bekletilir ve zaman zaman kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Kitre bu s├╝re sonunda erir ve kar─▒┼č─▒m boza k─▒vam─▒n─▒ al─▒r.

Daha sonra k├╝├ž├╝k fincanlarda ebru i├žin boya haz─▒rlan─▒r. Bu ama├žla kullan─▒lacak boya ├žok ince toz haline getirilmeli ve suda eriyip da─č─▒lmayan bitkisel ve kimyasal boyalardan olmamal─▒d─▒r. Fincanda su ile iyice kar─▒┼čt─▒r─▒larak s─▒v─▒la┼čt─▒r─▒lan boyalara ayr─▒ca iki kahve ka┼č─▒─č─▒ taze s─▒─č─▒r ├Âd├╝ kat─▒l─▒r. Bu i┼člemin amac─▒ iyice ezilmi┼č boyan─▒n dibe ├ž├Âkmeden y├╝zeyde kalmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒r. Bu bi├žimde haz─▒rlanan de─či┼čik renkteki boyalar ├Âzel tekneye bo┼čalt─▒lm─▒┼č olan boza k─▒vam─▒ndaki s─▒v─▒n─▒n y├╝z├╝ne serpilir. Y├╝zeyde birikintiler halinde kalan bu boyalar daha sonra tahta bir ├žubukla kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ya da yay─▒ld─▒─č─▒nda ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ ve ilgin├ž desenler ortaya ├ž─▒kar. Ayr─▒ca haz─▒rlayan─▒n iste─čine g├Âre belli desenler de elde edilebilir. Bu desenlerin ├╝zerine yat─▒r─▒lan ├Âzel k├ó─č─▒t, 5-10 saniye sonra, iki ucundan tutularak kayd─▒rmadan ve oynatmadan, kitap sayfas─▒ a├žar gibi bir yana do─čru kald─▒r─▒l─▒r. K├ó─č─▒t, boyal─▒ taraf─▒ ├╝ste gelmek ├╝zere uygun bir yere serilerek kurutulur. B├Âylece ortaya binlerce ayr─▒nt─▒ ve renk ta┼č─▒yan desenler ├ž─▒kar. E─čer, bu desenlerin aras─▒na bir yaz─▒ ya da herhangi bir ├ži├žek motifi yerle┼čtirilmek istenirse, ba┼čka bir y├Ântem uygulan─▒r. Yaz─▒ ya da motif, bir k├ó─č─▒da yaz─▒l─▒r ya da ├žizilir. Keskin bir ara├žla kenarlar─▒ kesilip kal─▒p ├ž─▒kart─▒l─▒r ve ebru k├ó─č─▒d─▒na zay─▒f bir yap─▒┼čt─▒r─▒c─▒ ile yap─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. K├ó─č─▒d─▒n, yap─▒┼čt─▒r─▒lan desenin bulundu─ču y├╝zeyi yukar─▒da anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi teknenin i├žine yat─▒r─▒l─▒r. Elde edilen ebru kuruduktan sonra, hafif├že yap─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č olan b├Âl├╝m s├Âk├╝l├╝nce yaz─▒ ya da motiflerin yerleri bo┼č kal─▒r. Bu y├Ântem hattat ve ebru ustas─▒ Necmeddin Okyay (1883-1976) taraf─▒ndan bulundu─ču i├žin bu y├Ântemle yap─▒lan ebrulara ÔÇťNecmettin EbrusuÔÇŁ denir. Ebrunun ÔÇťbattal ebruÔÇŁ, ÔÇťtarakl─▒ ebruÔÇŁ, ÔÇť├ži├žekli ebruÔÇŁ gibi daha bir├žok t├╝r├╝ vard─▒r.

null

Ebru cilt├žilikte ve hattatl─▒kta ├žok kullan─▒l─▒rd─▒. Bazen elde edilen ilgin├ž ve g├╝zel desenler bir tablo g├Âr├╝n├╝m├╝nde oldu─ču i├žin bu ama├žla da kullan─▒ld─▒─č─▒ oldu. T├╝rklerÔÇÖden Hatip Mehmed Efendi (18.y├╝zy─▒l), ┼×eyh Sad─▒k Efendi (19.y├╝zy─▒l), Bekir Efendi (20.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒) gibi ├žok usta ebru sanat├ž─▒lar─▒ yeti┼čmi┼čtir. Bu sanat─▒n Necmeddin OkyayÔÇÖdan sonra yeti┼čen son ustalar─▒ aras─▒nda Mustafa D├╝zg├╝nman (do─čumu 1920) ve Niyazi Say─▒n (do─čumu 1927) ├Âzellikle an─▒labilir.

Karag├Âz – Hacivat

Karag├Âz Tarih├žesi

G├Âlge oyununun ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒ uzakdo─ču, ├çin olarak bilinir. Ticaret ve geziler sonucu Endonezya, Java ve HindistanÔÇÖda yayg─▒nla┼čan g├Âlge oyunu mistik ve dinsel bir etkiye sahiptir. T├╝rkler ├çin ile yak─▒n ili┼čkileri dolay─▒s─▒yla bu sanat─▒ ├Â─črenmi┼čler ve kendi k├╝lt├╝rleri do─črultusunda geli┼čtirmi┼člerdir. Uygur ve Budist duvar resimlerinde g├Âr├╝len tasvirler ├çin g├Âlge oyununda da g├Âr├╝l├╝r. Topkap─▒ Saray─▒ M├╝zesiÔÇÖnde eserleri bulunan Mehmet Karakalem ├žal─▒┼čmalar─▒ da bunlara benzer ├Ârneklerdir.

null

Karag├Âz Oyun B├Âl├╝mleri

Karag├Âz oyunu d├Ârt ana b├Âl├╝mden olu┼čur.
A. Mukaddime (Ba┼člang─▒├ž)
B. Muhavere (S├Âyle┼čme)
C. Fas─▒l
D. Biti┼č

null

A. Mukaddime: Oyun ba┼člamadan perde ortas─▒na g├Âstermelik denen fig├╝rler (Limon a─čac─▒, ├çi├žek saks─▒s─▒, Gemi, ├çe┼čme, Hamam vb.) yerle┼čtirilir. G├Âstermelik hangi oyunun oynanaca─č─▒na dair bir ipucu olabildi─či gibi oyundan tamamen ba─č─▒ms─▒z da olabilir. G├Âstermelik Hayali ya da Yarda─č─▒n ├žald─▒─č─▒ kam─▒┼čtan yap─▒lm─▒┼č nareke ismi verilen d├╝d├╝─č├╝n ├ž─▒kard─▒─č─▒ z─▒r─▒lt─▒l─▒ ses ve def velvelesi e┼čli─činde perdeden yava┼č yava┼č kald─▒r─▒l─▒r. Bu oyunun ba┼člad─▒─č─▒na i┼čarettir. Daha sonra seyirciye g├Âre sol taraftan Hacivat semai formunda bir ┼čark─▒ s├Âyleyerek gelir, ┼čark─▒s─▒n─▒ bitirdikten sonra perde gazelini okur. Perde Gazeli: Perdeden G├Âstermelik naÔÇÖreke v─▒z─▒lt─▒s─▒ ve def velvelesi e┼čli─činde kald─▒r─▒ld─▒ktan sonra Hacivat taraf─▒ndan s├Âylenen uyakl─▒ manzum ┼čiirlerdir. Hayali perde gazeline ba┼člamadan ÔÇťOof Hay Hak!ÔÇŁ diye yaratana seslenir. Oyunlar─▒n tasavvuf├« y├Ânlerinin a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak vurguland─▒─č─▒ perde gazellerinde, yaratan─▒n varl─▒─č─▒ ve birli─či ├Âv├╝l├╝rken insan─▒n aciz bir kul oldu─čunun alt─▒ ├žizilir. Karag├ÂzÔÇÖ├╝n ibret perdesi oldu─ču ve g├Âsterinin bir ders niteli─činde oldu─ču belirtilir. En bilinen perde gazeli;

Naks-i sunÔÇÖun remz ider h├╝sn├╝nde r├╝yet perdesi
Hace-i h├╝km├╝ ezeldendir hakikat perdesi
Sîreti sûrette mümkündür temasa eylemek
Hâil olmaz ayn-i irfâna basiret perdesi
Her neye imÔÇÖan ile baksan olur is ├ó┼čik├ór
K─▒lm─▒┼č istil├ó cihani hab-i gaflet perdesi
Bu hay├ól-i ├ólemi g├Âzden ge├žirmektir h├╝ner
Nice Karag├Âzleri mahvetti bu s├╗ret perdesi
Sem-i ask─▒n yand─▒r─▒p tasviri cismindir ge├žen
Âdemi amed süt etmekte azimet perdesi
Hangi zilla iltica etsen fena bulmaz acep
Oynatan ├╝stad─▒ g├Âr kurmu┼č muhabbet perdesi
Dergah-i ├él-i Ab├óÔÇÖda m├╝stakim ol Kemter├«
G├Âsterir vahdet elin kalkt─▒k├ža kesret perdesi.

(T├╝rk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒ Y─▒ll─▒─č─▒, Karag├Âz ├ľzel Say─▒s─▒, ─░stanbul Haziran 1959, Say─▒ 119, s: 1935-1936.)

null

Bu gazel 1312 (H.) senesinde ├ťsk├╝darÔÇÖda ├Âlen Kemteri mahlas─▒n─▒ alan Rasit Ali EfendiÔÇÖnindir. Karag├Âze izafe edilen ve BursaÔÇÖda ├çekirge yolundaki mezar tas─▒na 1310 (H.) y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ve bunun gibi de─či┼čik perde gazellerinin okunmas─▒yla oyun a├ž─▒lm─▒┼č olur. Perde gazeli bitimiyle Hacivat seyirciyi selamlar ve Karag├ÂzÔÇÖ├╝ ├ža─č─▒rmak i├žin teganniye ba┼člar. Karag├Âz ba─č─▒rmamas─▒n─▒ s├Âylese de Hacivat ba─č─▒rmaya devam eder. Bunun ├╝zerine Karag├Âz a┼ča─č─▒ya atlay─▒p, HacivatÔÇÖla alt alta, ├╝st ├╝ste kavga ederler. Hacivat ka├žar, Karag├Âz s─▒rt ├╝st├╝ yerde yatarken anlams─▒z s├Âzlerden olu┼čan tekerlemesini s├Âyler.

Karag├Âz HacivatÔÇÖa k─▒z─▒p s├Âylenirken, ÔÇťBir daha gel bak ben sana neler yapar─▒mÔÇŁ der. Hacivat tekrar perdeye gelir ve Mukaddime biter, Muhavere (s├Âyle┼či ÔÇô at─▒┼čma) ba┼člar.

B. Muhavere: Kelime anlam─▒ kar┼č─▒l─▒kl─▒ konu┼čma olan muhavere, Karag├Âz ve HacivatÔÇÖ─▒n t├╝m ├Âzelliklerini b├╝nyesinde bar─▒nd─▒ran bir b├Âl├╝md├╝r. Yanl─▒┼č anlamalara dayal─▒, kelimelerin ses oyunlar─▒yla farkl─▒ anlamlarda kullan─▒lmalar─▒, ikilinin e─čitim ├Â─čretim durumlar─▒ ve ki┼čilik ├Âzellikleri bu b├Âl├╝mde iyice belirginle┼čir. Eski oyunlardan g├╝n├╝m├╝ze ulasan muhavereler as─▒l oyunun konusuyla ilgili de─čildir. Yeni yaz─▒lan muhavareler ise oyunla ilgili olabiliyor. Bu b├Âl├╝m Karag├ÂzÔÇÖ├╝n yabanc─▒ s├Âzc├╝kler kullanarak konu┼čan HacivatÔÇÖ─▒ yanl─▒┼č anlamas─▒ ya da yanl─▒┼č anlar g├Âr├╝nmesi ├╝zerine kuruludur. B├Âylece muhavere, ortaya t├╝rl├╝ cinaslar ve n├╝kteler ├ž─▒kmas─▒yla s├╝rer gider. Muhavereler her konuya a├ž─▒kt─▒r, ├Ânceden bilinen bir muhaverenin i├žine g├╝nl├╝k olaylar sokulabilece─či gibi, g├╝nl├╝k olaylar─▒ sakac─▒ bir dille ele┼čtiren do─ča├žlama muhaverelerde olabilir. Bu Karag├Âz oynatan ustan─▒n maharetine ve k├╝lt├╝r├╝ne ba─čl─▒d─▒r. Evliya ├çelebiÔÇÖnin ├žok ├Âvd├╝─č├╝ Hay├ól├« K├Âr Hasanzade Mehmet ├çelebiÔÇÖnin aksamdan sabaha dek de─či┼čik taklitler yap─▒p herkesi hayretler i├žinde b─▒rakt─▒─č─▒, 18. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda yeti┼čen Kas─▒mpa┼čal─▒ Haf─▒zÔÇÖ─▒n da gece sabaha kadar sadece Hacivat ile Karag├ÂzÔÇÖ├╝ oynat─▒p konu┼čturdu─ču, dinleyenlerin ├žatlamak derecesine geldi─či ve vaktin nas─▒l ge├žti─čini fark etmedikleri biliniyor. 18. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda yeti┼čen hayal k├╝p├╝ Emin AgaÔÇÖn─▒n bir s├Âyledi─či muhavereyi bir daha s├Âylemez diye ┼č├Âhreti vard─▒r. Muhavere b├Âl├╝m├╝ HacivatÔÇÖ─▒n Karag├ÂzÔÇÖden dayak yiyip ka├žmas─▒, yaln─▒z kalan Karag├ÂzÔÇÖ├╝n ÔÇťSen gidersin de ben durur muyum. Ben de giderim evime bakal─▒m ayine-i devran ne suretler g├ÂsterirÔÇŁ diyerek ├ž─▒kmas─▒ ile sona erer.

null

C. Fas─▒l: Oyunlara ad olan b├Âl├╝md├╝r. Karag├Âz oyunlar─▒ isimlerini burada ge├žen olay ├Ârg├╝s├╝nden al─▒rlar. Karag├Âz ve Hacivat d─▒┼č─▒ndaki di─čer tipler a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak bu b├Âl├╝mde perdeye gelir, kendilerini g├Âsterirler. Basit entrikalarla olu┼čan d├╝─č├╝m yine bu b├Âl├╝mde ├ž├Âz├╝me kavu┼čturulur. HacivatÔÇÖ─▒n Karag├ÂzÔÇÖe is bulmas─▒, Karag├ÂzÔÇÖ├╝n kendisini zor durumda b─▒rakacak isler yapmas─▒ en ├žok kullan─▒lan temalard─▒r. Ak─▒┼ča g├Âre kendi k─▒l─▒k ve ┼čiveleri ile ├že┼čitli tipler perdeye gelip giderler. Gelen her tip kendi m├╝zi─či e┼čli─činde ┼čark─▒s─▒n─▒ s├Âyler.

D. Biti┼č: Karag├Âz oyununun en k─▒sa b├Âl├╝m├╝ biti┼čtir. Fas─▒l b├Âl├╝m├╝ sona erdikten sonra Karag├Âz ile Hacivat perdeye gelirler. Burada k─▒ssadan hisse s├Âylenir. Gelecek oyunun ad─▒, yeri ve zaman─▒ konu┼čma aras─▒nda ilan edilir. Karag├Âz HacivatÔÇÖ─▒ tekrar d├Âver, bunun ├╝zerine Hacivat, klasik s├Âz├╝, ÔÇťY─▒kt─▒n perdeyi eyledin viran, varay─▒m sahibine haber vereyim hemanÔÇŁ diyerek yukar─▒ sola do─čru perdeden ayr─▒l─▒r. Oyunu kapatan Karag├ÂzÔÇÖd├╝r. ÔÇťHer ne kadar s├╝r├ž-i lisan ettikse affola! Bak yar─▒n aksam ben sana neler ederim neler!ÔÇŁ diyerek yukar─▒ sa─ča do─čru perdeden ├žekilir. Hayal perdesinde ─▒┼č─▒─č─▒n kararmas─▒yla oyun sona erer.

null

Karag├Âz oyun metinleri Kar-i kadim ve Nev icad olmak ├╝zere ikiye ayr─▒l─▒r. Eski Karag├Âz oyunlar─▒na (Kar-i kadim), yeni olanlara ise (Nev icad) denir.

L├╝letas─▒

L├╝leta┼č─▒n─▒n, beyaz, sar─▒mtrak, gri ya da k─▒rm─▒z─▒ms─▒ ve mat renklileri vard─▒r. Sertlik derecesi 2 – 2.5 olup, hafif yap─▒┼čkan ve g├Âzeneklidir. Topra─č─▒n 20-60-130 metre derinliklerinde, irili ufakl─▒ yumrular halinde bulunur. K├╝├ž├╝k yumrular, derinlere a├ž─▒lan kuyular ve kuyulara ba─čl─▒ t├╝neller kaz─▒larak toplan─▒r. Bu kuyular─▒n bir k─▒sm─▒ kuru, bir k─▒sm─▒ suludur. Sulu olan kuyular─▒n taslar─▒ daha makbuld├╝r. Pensilvanya, G├╝ney Karolina, Utah, Meksika, Madrid, Nayirobi gibi de─či┼čik yerlerde de l├╝leta┼č─▒ ├╝retilmektedir; ancak bunlar ├Ânemsiz ve d├╝┼č├╝k kalitededir. En kaliteli l├╝leta┼č─▒ Eski┼čehirÔÇÖde bulunmaktad─▒r. Kururken nem ve gaz─▒n i├žindeki art─▒klar─▒ b├╝nyesinde tutma ├Âzelli─či ile, ├žok uygun bir pipo malzemesi oldu─ču gibi, pek ├žok sanayi dal─▒nda kullan─▒lan iyi bir absorban, filtre, yal─▒t─▒m ve dolgu malzemesidir. Y─▒llard─▒r sanayide, vazge├žilmez bir madde haline gelmi┼čtir. A─č─▒zl─▒k, pipo, s├╝s e┼čyas─▒ ve otomobil boya sanayiinde kullan─▒l─▒r. Porselen hamuruna, b├Âcek ila├žlar─▒na, pudra ve leke ├ž─▒kartma ila├žlar─▒na kat─▒l─▒r.

null

Jeolojik olarak ├╝├ž kademe halinde te┼čekk├╝l etmi┼čtir:

Birinci s─▒ral─▒k: Kumlu-killi toprak aras─▒nda 10-14 m. derinliklerdeki cevherdir.
─░kinci s─▒ral─▒k: 40-60 m. aras─▒nda olu┼čur. Killi seviyesinde te┼čekk├╝l eden cevherdir.
├ť├ž├╝nc├╝ s─▒ral─▒k: Kongremera serisinde te┼čekk├╝l eden en kaliteli l├╝leta┼č─▒ serisidir ve bu da 80-130 m. aras─▒nda topografyaya uygun olarak te┼čekk├╝l etmi┼čtir.

null

Di─čer l├╝leta┼č─▒ cinsleri ise; par├žapamuklu, daneli d├Âkme, birim birlik ve c─▒l─▒zd─▒r.

EskisehirÔÇÖde l├╝leta┼č─▒ ├ž─▒kart─▒lan yerler ise: Sar─▒su, Yenisehir, T├╝rkmentokat, G├Âk├žeoglu, Kara├žay, S├Â─č├╝t├ž├╝k, Sepet├ži, Margi, Nemli, K├╝mbet, Yenik├Ây, Kepertepe, Karah├Ây├╝k ve Bas├ÂrenÔÇÖdir.

null

null

1978-1987 y─▒lar─▒ aras─▒nda l├╝leta┼č─▒ pipo ihracat─▒, y─▒lda 800-900 bin dolar getirmi┼čtir. Pipo d─▒┼č─▒nda, satran├ž tak─▒m─▒, bilezik, kolye, k├╝pe gibi mamullerin ihracatta pay─▒ b├╝y├╝kt├╝r. Al─▒c─▒ ├╝lkeler, ABD, Avusturya, Hollanda, Bel├žika ve AlmanyaÔÇÖd─▒r. G├╝n├╝m├╝zde, y─▒lda en az 1-1.5 milyon dolarl─▒k ihracat yap─▒lmaktad─▒r. Bunun yan─▒nda yurdumuza gelen turistlere de i┼členmi┼č l├╝leta┼č─▒ sat─▒larak, T├╝rkiye ekonomisine fayda sa─članmaktad─▒r.

null

Hal─▒c─▒l─▒k

HerekeÔÇÖde hal─▒c─▒l─▒─ča ili┼čkin ilk ├žal─▒┼čmalar, 1891 y─▒l─▒nda Hereke dokuma fabrikas─▒ÔÇÖna G├Ârdes, Demirci ve SivasÔÇÖtan getirtilen ustalarla ba┼člad─▒. Bu ustalar ├ževre k├Âylerde bu sanat─▒ ├Â─čretti ve hal─▒c─▒l─▒k k─▒sa s├╝rede yayg─▒nla┼čt─▒. Saray hal─▒lar─▒ ve yabanc─▒ devlet adamlar─▒na arma─čan edilecek de─čerli hal─▒lar burada dokunmaya ba┼člad─▒. ├ľzellikle 1943ÔÇ▓ten sonra Hereke hal─▒c─▒l─▒─č─▒nda b├╝y├╝k bir canlanma g├Âr├╝ld├╝. ├ľnceleri G├Ârdes, Demirci t├╝r├╝ hal─▒lar dokunurken daha sonra U┼čak, G├Ârdes, Bergama ve Saray hal─▒lar─▒ ├Ârnek al─▒narak ├Âzg├╝n motifler olu┼čturuldu.

null

Hereke as─▒l ├╝n├╝n├╝ ipek hal─▒larla yapm─▒┼čt─▒r. Bursa ipe─činden dokunan bu ├žok de─čerli hal─▒lar yurti├žinde ve yurtd─▒┼č─▒nda kolayl─▒kla al─▒c─▒ bulmu┼člard─▒r. ─░pek Hereke hal─▒lar─▒nda santimetre karede ortalama 100 d├╝─č├╝m bulunur. ├çok ince ve ├žok de─čerli olan baz─▒ hal─▒larda santimetre karedeki d├╝─č├╝m say─▒s─▒ 400ÔÇ▓├╝ ge├žmektedir. Bu hal─▒larda g├╝l, karanfil, lale, erik a─čac─▒ motifleri ├žo─čunluktad─▒r. Kimi hal─▒larda ├žer├ževe i├žine al─▒nm─▒┼č eski harfli yaz─▒lara ya da ├ži├žek motifleri aras─▒na yerle┼čtirilmi┼č hayvan motiflerinden olu┼čan de─či┼čik kompozisyonlarda bulunur.

null

null

null

Hereke hal─▒lar─▒ b├╝y├╝kl├╝klerine g├Âre k├╝├ž├╝k yast─▒k (25 x 40 cm.), yast─▒k (60 x90 cm.), seccade (120 x180 cm.), karyola (150 x225 cm.), kelle (200 x 300 cm.) gibi de─či┼čik adlar almaktad─▒r.

null

1970ÔÇ▓li y─▒llarda ├Âzel sekt├Âr├╝n ipek hal─▒ya yat─▒r─▒m yapmas─▒yla h─▒zlanan sekt├Âr 1980ÔÇ▓li y─▒llarda zirveye varm─▒┼čt─▒r. Fakat 1990ÔÇ▓li y─▒llarla birlikte gerek baz─▒ ki┼čilerin isin sanat y├Ân├╝n├╝ b─▒rak─▒p sadece para y├Ân├╝yle ilgilenmesi, gerekse yurtd─▒┼č─▒nda dokunan kalitesiz hal─▒lar─▒n Hereke hal─▒s─▒ ad─▒ alt─▒nda piyasaya s├╝r├╝lmesiyle hal─▒c─▒l─▒k sekt├Âr├╝nde belli bir gerileme s├Âz konusudur.

Bak─▒rc─▒l─▒k

null

Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, AnadoluÔÇÖda bak─▒rc─▒l─▒─č─▒n geli┼čiminin, ├žok eski tarihlere dayand─▒─č─▒n─▒, bak─▒r cevher yataklar─▒n─▒n eskiden beri isletildi─čini do─črulamaktad─▒r. Anadolu sanat─▒nda ├Ânemli bir yeri olan bak─▒r, s├╝slemeye de ├žok elveri┼čli bir madendir. G├╝nl├╝k kullan─▒mda kap-kacak, tak─▒lar, mi─čferler, kap─▒larda, kap─▒ s├╝slemelerinde, yap─▒ unsuru olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. En ├žok kullan─▒lan maden bak─▒rd─▒r. Bak─▒r kap yap─▒m teknikleri; d├Âvme, d├Âkme, s─▒vama (tornada ├žekme), preste basma olarak d├Ârt ├že┼čittir. G├╝n├╝m├╝zde en ├žok kullan─▒lan maden isleme olarak bak─▒r, kalaylanarak mutfak e┼čyas─▒ yap─▒m─▒yla geni┼č bir ┼čekilde s├╝rd├╝r├╝lmektedir.

null

null

null

null

Kaligrafi: T├╝rk Hat Sanat─▒

T├╝rk hat sanat─▒n─▒ yaratanlar, inan├žlar─▒n─▒, derin ve renkli ki┼čiliklerini, yaz─▒ya getirdikleri yeniliklerle b├╝t├╝nle┼čtiren sanat├ž─▒lard─▒. Ayn─▒ zamanda yasad─▒klar─▒ ├ža─č─▒ ├Âz├╝msemi┼č, engin k├╝lt├╝re sahip al├žak g├Ân├╝ll├╝ ve bilge ki┼čilerdi. ├ľrne─čin Aklam-i Sitte (Alti KalemÔÇÖin) yarat─▒c─▒s─▒ Yakut, ─░sl├óm hukuku uzman─▒, sair ve yazard─▒. Yaz─▒da o g├╝n i├žin ilk olan okunakl─▒ ve ho┼č kompozisyonlar olu┼čturarak kaligrafi tarihine ge├žti. Yaz─▒ya estetik, ak─▒c─▒ ve canl─▒ bir yap─▒ kazand─▒rarak yaz─▒n─▒n temellerini de oturtmu┼č oldu. Yakut, Osmanl─▒ hattatlar─▒n─▒ etkiledi ve kendine ├Âzg├╝ bir ekol yaratt─▒. Yaz─▒ sanat─▒nda ÔÇťs├╝l├╝sÔÇŁ ve ÔÇťnesihÔÇŁ yaz─▒lar─▒n─▒n estetik kurallar─▒n─▒ ise Seyh HamdullahÔÇÖa bor├žluyuz. Yaz─▒ onunla sanat d├╝zeyine y├╝kseldi, yal─▒n, g├╝zel ve estetik bir b├╝t├╝nl├╝─če ula┼čt─▒.

null

Yaz─▒da bir di─čer ├Ânemli kaligraf da Ahmet Karahisar├«ÔÇÖdir. Karahisar├«ÔÇÖnin ekol├╝ ise bug├╝nlere dek uzanm─▒┼čt─▒r. Aklam-i SitteÔÇÖnin ikinci ┼čeyhi ise Haf─▒z OsmanÔÇÖd─▒r. Olgunluk d├Âneminde yazd─▒─č─▒ nesihlerdeki g├╝├ž ve etki onlara k─▒v─▒lc─▒ml─▒ nesih denilmesine neden olmu┼čtur. II. MahmutÔÇÖun hocas─▒ olan Mustafa Rak─▒m Efendi g├╝zel sanatlar─▒n di─čer dallar─▒nda da yetenekli olan, ÔÇťceliÔÇŁ ve ÔÇťs├╝l├╝sÔÇŁ stiline ve tu─čraya en uyumlu ve m├╝kemmel formunu veren yenilik├ži bir kaligraftir. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču zaman─▒nda hat sanat─▒ alan─▒nda eser veren ve ad─▒ an─▒lmaya de─čer III. Seyh ise Mahmud Celal├╝ddin EfendiÔÇÖdir. Sanat├ž─▒ ola─čan├╝st├╝ yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ ve ustal─▒─č─▒n─▒ yans─▒tan pek ├žok yap─▒t ortaya koymu┼čtur.

null

G├Ârkemli tarihimiz, uzun ge├žmi┼čimizde yaln─▒z bas yap─▒tlar─▒n yarat─▒lmas─▒na tan─▒k olmad─▒ kuskusuz. Devletimizin uzun s├╝ren sava┼č y─▒llar─▒nda, ge├žirdi─či dramatik d├Ânemlerde kimi kopukluklar olmas─▒na kars─▒n gelenek etkisini yine de s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu iklimde yarat─▒lm─▒┼č pek ├žok se├žkin ├╝r├╝n├╝n d├╝nyan─▒n pek ├žok yerine da─č─▒lm─▒┼č gibi g├Âr├╝nmesine kars─▒n yine de en b├╝y├╝k hazine Topkap─▒ saray─▒nda yasamakta ve a─č─▒rba┼čl─▒l─▒kla g├╝n├╝m├╝z k├╝lt├╝r ve sanat─▒n─▒ beslemeye devam etmektedir. ├ça─čda┼č grafik tasar─▒ma bakt─▒─č─▒m─▒zda Eb├╝zziya Tevfik ve Emin Barin gibi g├╝├žl├╝ k├Âpr├╝lerin at─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve Ihap Hulusi G├Ârey, Sait Maden, M├╝rside ─░├žmeli, Meng├╝ Ertel, Ayd─▒n Erkmen, Sava┼č ├çeki├ž gibi kimi grafik tasar─▒mc─▒lar─▒n─▒n daha sonraki b├Âl├╝mlerde g├Ârece─čimiz gibi ge├žmi┼č k├╝lt├╝r├╝m├╝zden kopmad─▒klar─▒, bilin├žli aray─▒┼č ve se├žimlerle bu k├Âpr├╝y├╝ kurduklar─▒ anla┼č─▒lacakt─▒r.

null

null

null

As─▒rl─▒k A─ča├žlar

As─▒rl─▒k A─ča├žlar

─░nce g├Âvdesi, zay─▒f dallar─▒ ve az say─▒daki yapraklar─▒ ile as─▒rl─▒k a─ča├žlara g─▒pta eden bir fidan─▒n ├Âyk├╝s├╝d├╝r, her insan─▒n ya┼čam─▒. K├Âk├╝ndeki cevher ayn─▒d─▒r as─▒rl─▒k a─ča├žlarla ama o bilmez, sadece d─▒┼čar─▒dan gelecek suya, topraktan ald─▒klar─▒na ve g├╝ne┼če bakar. Bir an ├Ânce b├╝y├╝mek ister; dallar─▒n─▒ g├Â─če uzatmak, yolculara g├Âlge olmak, muhte┼čem g├Âr├╝nt├╝s├╝yle herkesi etkilemek, ku┼člara yuva olmak ister.

Baharda ekilmi┼čtir, yaz─▒n g├╝zelli─čine ┼čahit olmu┼č, hen├╝z k─▒┼č─▒ g├Ârmemi┼čtir. Ve sonbahar kendisini g├Âsterdi─činde, sararan yapraklar─▒ can─▒n─▒ s─▒kar. Yoksa b├╝y├╝meden ├Âlecek midir? R├╝zgar ne kadar da ├žok sallar, sanki k├Âkleri ├ž─▒k─▒verecektir topraktan. Derken bir el uzan─▒r imdad─▒na, destekler ├žakar etraf─▒na.

Sarar─▒p d├Âk├╝len yapraklar─▒na engel olamaz ve k├Âklerinin zay─▒fl─▒─č─▒n─▒ fark eder. ─░┼čte o zaman anlar topra─č─▒n alt─▒n─▒n, ├╝st├╝ndeki k─▒s─▒mdan daha ├Ânemli oldu─čunu:├╝steki k─▒sm─▒n─▒n sa─člam ve g├╝zel olmas─▒ i├žin, alt─▒ndaki k─▒sm─▒n g├╝├žlendirilmesi gerekti─čini. G├Âr├╝nen hayat─▒n, g├Âr├╝nmeyen hayata s─▒ms─▒k─▒ ba─člarla ba─čland─▒k├ža g├╝├žlenece─čini ve g├╝zelle┼čece─čini anlam─▒┼č olur. Yoksa g├Âr├╝nen hayat bir ka├ž ayl─▒k, bir iki mevsimlik tecr├╝be ile sonlanacakt─▒r.

K├Âklerini derine uzatt─▒k├ža tatmad─▒─č─▒ sular─▒ tadan fidan daha da b├╝y├╝k, g├╝├žlenir ve bahar geldi─činde g├Âky├╝z├╝ne uzataca─č─▒ fazladan dallara sahiptir art─▒k. Yapraklar─▒ da artar. Hatta ├ži├žek vermeye de ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░┼čte o zaman topra─č─▒n alt─▒n─▒n, ├╝st├╝nden ├žok daha fazla ├Ânemli oldu─čuna bir kez daha ┼čahit olur, daha da uzat─▒r k├Âklerini derinlere. ├çi├žekleri bu kadar az olmamal─▒d─▒r.

G├╝zelli─či, g├╝zelle┼čmeyi sevdik├že b├╝y├╝yen fidan─▒n ┼čahit olaca─č─▒ daha ├žok ┼čeyler vard─▒r asl─▒nda. ├çi├žekleri bu yaz minik ve k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ olmu┼čtur. Bir k─▒┼č daha ge├žer. ├çi├žekleri ├žo─čald─▒─č─▒ gibi meyveye d├Ân├╝┼čenleri de olmu┼čtur. Meyve verebilmek, varl─▒─č─▒na daha bir anlam katar. Oysa hen├╝z meyvenin olgununu ├╝retece─čini bilmiyordur. Ham bir meyve vermek bu kadar mutlu k─▒larsa, bir s├╝r├╝ ve olgun olgun meyveler vermek kim bilir ne g├╝zeldir diye d├╝┼č├╝n├╝r. Daha azimle k├Âklerini uzat─▒r durur. K├Âkleri derinlere dald─▒k├ža b├╝y├╝r, g├╝├žlenir, g├╝zelle┼čir.

Bir bahar mevsimi, iki sevgili gelip g├Âvdesine yaslan─▒r, otururlar saatlerce. Bu g├╝zel sevgiye ┼čahitlik eder. K├Âklerinin ├Ânemini anlatmak ister gen├žlere, varl─▒─č─▒yla ibret olmak ister onlara. Gen├žler dinlemezler, ├╝stelik kalk─▒p birde g├Âvdesine adlar─▒n─▒n ba┼č harflerini kaz─▒rlar. B├╝y├╝k olman─▒n olgunlu─čuyla ses ├ž─▒karmaz ve kendi kendine yaras─▒n─▒ sarmay─▒ da ├Â─črenir. Yine de izini yok edemez. Bir ┼čey daha anlar ki, d─▒┼čar─▒dan gelen izler kendi varl─▒─č─▒n─▒n nelere ┼čahit oldu─čunun bir g├Âstergesidir asl─▒nda ve daha da olgunla┼č─▒r.

Bitmez fidan─▒n b├╝y├╝me ├Âyk├╝s├╝. Daha kim bilir nelere ┼čahit olacak. Geni┼čleyen ├žap─▒yla hangi canl─▒lara yuval─▒k edecek. ─░├ži bo┼čalsa bile, derinlere uzatt─▒─č─▒ k├Âkleri sayesinde ayakta kalmay─▒ ├Â─črenecek ve ├Â─čretecek okumay─▒ bilenlere. Bitki k├Âkleri yard─▒m─▒yla topra─č─▒n derinliklerini ara┼čt─▒r─▒r ve yiyece─čini temin eder. K├Âk u├žlar─▒ gayet narin yap─▒l─▒ olup bir nevi koruyucu k─▒l─▒fla kapl─▒d─▒r. Topra─č─▒ bir tirbu┼čon gibi helezoni hareketlerle deler. K├╝├ž├╝k bir ot par├žas─▒ geli┼čebilmek i├žin bir mevsim esnas─▒nda topra─ča tam 84.500 k├Âk ve bir milyona yak─▒n k├Âk k─▒l─▒ sal─▒verdi─či tespit edilmi┼čtir. Buna g├Âre mesela ya┼čl─▒ bir me┼čenin k├Âk sistemi ne ┼čekildedir? A─čac─▒n toprakalt─▒ k─▒s─▒mlar─▒ da, t─▒pk─▒ toprak ├╝st├╝ndeki gibi, g├Âvdeye tekab├╝l eden bir ana k├Âkle buna ba─čl─▒ muhtelif b├╝y├╝kl├╝kte dallardan ibarettir. Bu dallar─▒n u├žlar─▒ndan binlerce filiz ve milyonlarca k├Âk k─▒l─▒ f─▒┼čk─▒rm─▒┼čt─▒r. K├Âk k─▒llar─▒, k─▒lcal borucuklard─▒r. A─ča├ž su ihtiyac─▒n─▒ bunlar vas─▒tas─▒yla temin eder. Geri kalan k─▒s─▒mlar─▒ su ge├žirmeyen bir yap─▒dad─▒r. Onun i├žin a─ča├žlar─▒ sularken g├Âvdenin dibini su ile doldurman─▒n faydas─▒ yoktur. Bilakis hortumu en d─▒┼čtaki dallar─▒n alt─▒na do─čru ├ževirmelisiniz. Toprakta k├Âk k─▒llar─▒n─▒n en s─▒k bulundu─ču k─▒s─▒m buralara tesad├╝f eder.

Manevi Asans├Ârler

Suyun g├Âvde boyunca yukar─▒lara kadar ├ž─▒kmas─▒ nas─▒l m├╝mk├╝n olmaktad─▒r? Botanik├žiler baz─▒ boyalar yard─▒m─▒yla suyun ├žizdi─či yolu takip etmi┼člerdir. A─čac─▒n i├ž k─▒sm─▒ ,├žok ince sel├╝loz borucuklar─▒ndan ibaret bir nevi tulumba ┼čebekesiyle ├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu borucuklar k├Âk u├žlar─▒ndan yaprak damarlar─▒na kadar giderek topraktan al─▒nan suyu bitkinin her taraf─▒na naklederler. Suyu yukar─▒ ├žeken kuvvetlerin ba┼č─▒nda yapraklardaki g├Âzenekler vas─▒tas─▒yla vuku bulan terleme hadisesidir. As─▒rl─▒k bir g├╝rgen terleme ile g├╝nde takriben 50 litre su buharla┼čt─▒r─▒r. Bu da topraktan alt─▒ ayda 10 ton su ├žekebilecek bir kuvvet meydana getirmek demektir. Suyun y├╝kselmesine tesir eden di─čer iki kuvvet ise k─▒lcal borulardaki suyun kohezyonla ├žekilmesi ve k├Âkte meydana gelen bas─▒nc─▒n suyu yukar─▒ itmesidir. Bitkiye laz─▒m olan suyun k├Âklerdeki yapraklara kesintisiz olarak nakledilmesinde ├╝├ž fiziki kuvvetin birbiriyle ittifak i├žinde aciz bitkilerin yard─▒m─▒na ko┼čmalar─▒n─▒n sebebi ne olabilir?

Uzun ├ľm├╝r

A─ča├žlar─▒n ├Âmr├╝ insanlar─▒nkinden ├žok daha uzundur. ─░nsan, hayat─▒ boyunca durmadan kendini y─▒prat─▒r, halbuki a─ča├žlar toplad─▒klar─▒ kuvvetle seneden seneye b├╝sb├╝t├╝n sa─člamla┼č─▒rlar. Bir a─čac─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ ve ya┼č─▒ i├žin muayyen bir hudut yoktur. MeksikaÔÇÖda Ouaxaca ┼čehri yak─▒n─▒nda dev bir selvi bulunmaktad─▒r. A─čac─▒ ku┼čatabilmek i├žin etraf─▒nda 24 ki┼činin halka olup kollar─▒n─▒ a├žmas─▒ laz─▒md─▒r. Bir ormanc─▒l─▒k uzman─▒n─▒n tahminine g├Âre a─ča├ž 10.000 seneliktir.

A─ča├žlar─▒n Kucaklay─▒┼č─▒

A─ča├žlar─▒n b├╝y├╝melerine engel te┼čkil eden cisimlere kar┼č─▒ hareket tarzlar─▒ da dikkate de─čer. New YorkÔÇÖta Watertoo bir ├žiftlikte yeni yeti┼čmekte olan bir kayak a─čac─▒ vard─▒. 1861 y─▒l─▒nda ├žiftlik sahibi harbe giderken, ora─č─▒n─▒ a─čac─▒n bir dal─▒na asm─▒┼č ve kendisi d├Ân├╝nceye kadar kimsenin buna dokunmamas─▒n─▒ s├Âylemi┼čti. Adam harpte ├Âld├╝ ve a─ča├ž zamanla b├╝y├╝yerek ├želi─čin etraf─▒n─▒ kaplad─▒. ┼×imdi her y─▒l ÔÇťmilli anma g├╝n├╝ÔÇŁ nde bu a─ča├ž alt─▒nda bir t├Âren yap─▒l─▒yor. ├çok defa bir a─čac─▒n g├Âvdesi i├žine g├Âm├╝lm├╝┼č mermi, sapan demiri veya geyik boynuzu gibi cisimlere tesad├╝f edilir. Fakat KaliforniyaÔÇÖda Manposa eyaletinde bir ├žiftlikteki ├žam a─čac─▒n─▒n i├žinden ├ž─▒kar─▒lan bir kitap epey hayreti mucip olmu┼čtur. 1924ÔÇÖte bir ├ťniversite talebesi a─čac─▒n g├Âvdesinde g├Ârd├╝─č├╝ kabar─▒kl─▒─č─▒ ├žak─▒s─▒yla delince kitab─▒n k├╝├ž├╝k bir n├╝shas─▒yla kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒r.

B├╝y├╝me Belgesi

A─čac─▒n b├╝y├╝me kuvvetini veren ÔÇťkambiyumÔÇŁ denilen bir h├╝cre tabakas─▒d─▒r. ─░nce bir dal par├žas─▒n─▒ t─▒rna─č─▒n─▒zla kaz─▒y─▒n─▒z; kabu─čun alt─▒nda ye┼čil renkli bir k─▒s─▒m g├Âreceksiniz, i┼čte ÔÇťkambiyumÔÇŁ budur. Gayet ince ve narin yap─▒l─▒ olan bu tabakan─▒n ba┼čl─▒ca vazifesi h├╝creleri ikiye b├Âlmektir. B├Âl├╝nen h├╝crenin yar─▒s─▒ g├Âvdenin ortas─▒ndaki odun k─▒sm─▒na ilave olunur; di─čer yar─▒s─▒ ise yeni kabuk tabakalar─▒n─▒n te┼čkiline yarar.