Etiket: Afrika K覺tas覺

Afrika K覺tas覺

Genel zellikleri

Eski d羹nya karalar覺ndan birisi olan Afrika, 30218000 km簡 y羹z 繹l癟羹m羹 ile k覺talar aras覺nda Asya ve Amerika’n覺n ard覺ndan 羹癟羹nc羹 s覺rada gelir. Afrika ad覺, Kartaca’ya ilk defa ayak basan Romal覺larca “Afri” veya “Africani” denilen oymaklar覺n ad覺ndan esinlenerek verilmitir. Afrika ad覺 bu 羹lkeye “P繹n” savalar覺 s覺ras覺nda verilmitir. O zamana kadar Yunanl覺 yazarlar bu k覺taya “Libya” yani “Lebular Diyar覺” derlerdi. Fakat M.S. 1 y羹zy覺l sonlar覺nda bu isim b羹t羹n k覺ta i癟in kullan覺lmaya baland覺. Afrika terimi daha sonra Arap癟a’ya “襤frikaya” eklinde ge癟mitir.

Afrika kuzey-g羹ney dorultusunda Tunus’taki Beyaz Burun (37簞 22′ 20″ K Paraleli) ile G羹ney Afrika Cumhuriyeti’ndeki Ahulhas Burnu (34簞 50’28″ G Paraleli) aras覺nda 8025 km boyunda, dou bat覺 dorultusunda ise; Somali’deki Ras Hafun Burnu (51簞 25′ 27″ D Meridyeni) ile Senegal’deki Yeil Burun (17簞 31′ 17″ B Meridyeni) aras覺nda 7416 km geniliindedir. Afrika kuzeyden Akdeniz ile s覺n覺rlan覺rken kuzeydouda S羹vey kanal覺 ile Asya’dan ayr覺l覺r. K覺ta douda K覺z覺ldeniz ve Hint Okyanusu ile komudur. Bab羹lmendep Boaz覺 Arap Yar覺madas覺na 18 km yakla覺r. K覺tan覺n g羹neyi yine Hint Okyanusu, bat覺s覺 Atlas Okyanusu ile 癟evrilidir. K覺ta kuzeybat覺da Avrupa’dan 14 km geniliindeki Cebeli Tar覺k Boaz覺 ile ayr覺l覺r.

Afrika k覺y覺lar覺n覺n a癟覺覺ndaki birka癟 ada, geleneksel olarak k覺tan覺n birer par癟as覺 say覺l覺r. Bunlar覺n en 繹nemlisi olan Madagaskar d羹n簫yan覺n d繹rd羹nc羹 b羹y羹k ada覺d覺r ve birka癟 k羹癟羹k adayla birlikte Madagaskar Cumhuriyeti’ni oluturur. Afrika k覺y覺lar覺n覺n a癟覺覺ndaki 繹b羹r adalardan Mauritius ba覺ms覺z bir devlettir. Zengibar Adas覺 Tanzanya’n覺n, Bioko ise Ekvator Ginesi’nin y繹netimindedir.

襤klim koullar覺 Afrika’y覺 deiik b繹lgelere ay覺r覺r. Ekvatorun kuzeyinde ve g羹neyinde yamur ormanlar覺 kua覺 uzan覺r. Yamur ormanlar覺n覺n s覺n覺r覺ndan balayan savanlar (otlaklar) kuzeyde Sahra, g羹neybat覺da Kalahari 癟繹llerine a癟覺l覺r. 繹l iklimi daha kuzeye 癟覺k覺ld覺覺nda yerini Akdeniz k覺y覺lar覺n覺n, daha g羹neye inildiinde de G羹ney Afrika’n覺n 覺l覺man iklim koullar覺na b覺rak覺r. Bu iklim farkl覺l覺klar覺 Afrika insan覺n覺n yaam覺n覺 ve tarihini de bi癟imlendirmitir. Yaam koullar覺n覺n g羹癟 olduu orman ve 癟繹llerde k羹癟羹k topluluklar halinde yaayan insanlar, d羹zl羹k yerlerde ve savanlarda b羹y羹k devletler kurabilmilerdir. G羹neydeki ve kuzeydeki 覺l覺man k覺y覺lar ise y羹zy覺llar boyunca Asyal覺 ve Avrupal覺 g繹癟menleri kendine 癟ekmitir.

襤klim ve Bitki rt羹s羹

S覺cak kuak iklimieri (Ekvatoral ve savan) etkilidir. Kuzeyde B羹y羹k Sahra, g羹neyde Kalahari 癟繹l iklimlerinin g繹r羹ld羹羹 yerlerdir. Akdeniz k覺y覺s覺nda ve G羹ney Afrika’n覺n Kap B繹lgesinde Akdeniz iklimi etkili olmaktad覺r. Afrika iklimi b繹lgeden b繹lgeye deiiklik g繹stermektedir. En y羹ksek tepelerinde yar覺 Arktik iklimi g繹r羹l羹r. K覺tan覺n kuzeyinin b羹y羹k b繹l羹m羹 癟繹l ve kurakt覺r, orta ve g羹ney b繹lgeleriyse savanlar ve yamur ormanlar覺 bar覺nd覺r覺r. Ge癟i b繹lgelerinde bitki 繹rt羹s羹 sahel ve bozk覺r gibi deiik ekillerdedir. Afrika d羹nyan覺n en s覺cak k覺tas覺d覺r, kurak alanlar ve 癟繹ller y羹zeyinin %60′覺n覺 kaplar. G羹n羹m羹ze kadar 繹l癟羹lm羹 olan en y羹ksek s覺cakl覺k 1922′de Libya’da 繹l癟羹lm羹t羹r (58簞C).

Afrika’n覺n b羹y羹k b繹l羹m羹 tropikal ve astropikal iklim kuaklar覺nda yer al覺r. Yaln覺z k覺tan覺n kuzeyindeki Akdeniz k覺y覺lar覺nda, G羹ney Afrika Cumhuriyeti’nin g羹ney ve g羹neybat覺 kesimleri ile k覺tan覺n dousundaki y羹ksek yerlerde 覺l覺man iklim egemendir. Bu iklim kuaklar覺n覺 belirleyen en 繹nemli etken ald覺klar覺 ya覺 miktar覺d覺r. B羹t羹n y覺l ya覺 alan ekvator yak覺n覺ndaki d羹zl羹klerde y覺l覺n 160 g羹n羹 iddetli ya覺 g繹r羹l羹r. Bat覺 k覺y覺s覺 ormanlar覺 da bol ya覺 al覺r. Ekvator kua覺n覺n kuzeyi ve g羹neyi y覺l覺n be-alt覺 ay覺nda kesinlikle ya覺l覺d覺r. Bu ya覺lar覺, ara s覺ra saanaklarla kesilen kurak bir mevsim izler. G羹neye ve kuzeye gidildik癟e azalan ya覺 Sahra ve Kalahari 癟繹llerinde iyice azal覺r. K覺y覺n覺n 覺l覺man kua覺 k覺 aylar覺nda genellikle orta ya覺l覺d覺r. Afrika’n覺n b羹y羹k b繹l羹m羹nde s覺cakl覺k fazla deimez ve 癟繹ller ile ekvatordaki kimi b繹lgeler d覺覺nda, ender olarak 27簞C’nin 羹st羹ne 癟覺kar. Sahra’da ise g羹nbat覺m覺ndan sonra s覺cakl覺k donma noktas覺na d羹ebilir. Afrika’n覺n dousundaki ve g羹neyindeki dal覺k b繹lgeler bat覺s覺ndaki al癟ak b繹lgelerden daha serindir.

Afrika’n覺n b羹y羹k b繹l羹m羹 ya savanlar ya da 癟繹llerle kapl覺d覺r. S覺k ormanlar k覺tan覺n ancak onda birine yay覺l覺r. S覺cak ve nemli ekvator b繹lgelerinde sert odunlu, y羹ksek aa癟lardan oluan tropikal yamur ormanlar覺 yetiir. Tepede birleen aa癟 dallar覺, 癟ok az g羹ne 覺覺覺 ge癟iren, 癟at覺 gibi bir kubbe oluturur. I覺覺n azl覺覺 nedeniyle orman taban覺ndaki bitki 繹rt羹s羹 seyrektir. Afrika’n覺n tropik b繹lgelerinde, tar覺m alanlar覺 a癟mak i癟in y羹ksek aa癟l覺 ormanlar kesilince bunlar覺n yerini daha k覺sa boylu ve daha az yararl覺 aa癟lar alm覺, bu yeni ormanlar覺n taban覺nda s覺k bir bitki 繹rt羹s羹 gelimitir. K覺tan覺n bu b繹lgelerindeki aa癟lar k覺覺n yapraklar覺n覺 d繹kmeyen t羹rlerdendir. Orman kua覺n覺 癟evreleyen daha kurak iklim b繹lgelerinde, otlaklar覺n ve yer yer ormanlar覺n bulunduu savanlardaki bitki 繹rt羹s羹n羹n boyu 3,5 metreye ula覺rken 癟繹llere doru bitkilerin boyu k覺sal覺r ve bozk覺r otlar覺na d繹n羹羹r. Buralardaki a癟覺k alanlar tah覺l 羹retimine ve hayvanc覺l覺a elverilidir. Savanlar覺n kuzeyinde ve g羹neyinde iklim giderek kurakla覺r, otlaklar覺n yerini 癟繹ller al覺r. Zaman zaman yaan iddetli yamurlar覺n hemen buharlat覺覺 Sahra’y覺 insanlar binlerce y覺ld覺r vahadan vahaya ulaarak ge癟mektedir. Yeralt覺 su kaynaklar覺yla beslenen bu vahalar hurma aa癟lar覺n覺n ve baka bitkilerin yetitii tek sulak alanlard覺r. Afrika’n覺n g羹ney ve kuzeyindeki k覺y覺 b繹lgelerinde Akdeniz tipi bitki 繹rt羹s羹 egemendir. Dal覺k b繹lgelerde iklim ve bitki 繹rt羹s羹 y羹kseklie bal覺 olarak deiir.

Akarsular ve G繹ller

ok deiik y羹zey bi癟imlerini bar覺nd覺ran Afrikan覺n dousu ve g羹neyi y羹ksek, bat覺s覺 daha al癟akt覺r. Doudaki y羹ksek b繹lge, kuzeyde Etiyopya’n覺n 4500 metreyi ge癟en dal覺k alanlar覺ndan g羹neyde 3300 metreyi ge癟en Draken Dalar覺’na (Drakensberg) kadar uzan覺r. Bu iki b羹y羹k dal覺k b繹lgenin aras覺nda Dou Afrika Yaylas覺, G羹ney Afrika ve Zimbabve’ nin bozk覺rlar覺 gibi daha al癟ak yaylalar yer al覺r. Dal覺k alan Afrika’n覺n dousunda en b羹y羹k y羹kseltilere ula覺r. Bunlar, Orta Kenya’daki Kenya Da覺’n覺n karlarla kapl覺, 5199 metre y羹kseklikteki doruu ile Tanzanya’daki, 5895 metre y羹kseklikteki Kilimanjaro Da覺’d覺r. Bat覺ya doru arazi giderek al癟al覺r ve dal覺k alanlar seyrekleir. Sahra’daki Ahaggar ve Tibesti dalar覺n覺n en y羹ksek noktas覺 3415 metre, Fas’tan balayarak Cezayir ve Tunus’a kadar uzanan Atlas Dalar覺’n覺n en y羹ksek tepesi ise 4165 metredir. Bat覺 Afrika’n覺n en y羹ksek b繹l羹m羹, 4000 metreyi ge癟en Kamerun Da覺 ile 1500 metreye ulaan Gine Dalar覺’d覺r. K覺tan覺n en 癟arp覺c覺 y羹zey bi癟imleri, Rift Sistemi olarak bilinen, doudaki bir dizi 癟atlak ya da u癟urumdur. Asya’n覺n bat覺s覺ndan Afrika’n覺n dousuna kadar iki k覺tada 6400 km boyunca uzanan bu 癟atla覺n Afrika’daki g繹r羹n羹m羹 derin ve uzun, dar vadilerdir. K覺tan覺n i癟 b繹l羹m羹nde bir dizi 癟繹k羹nt羹 ve 癟ukur yer al覺r. Bat覺daki Nijer ve Cad, doudaki Sudan, ortadaki Zaire, g羹neydeki Kalahari 癟ukurlar覺 bunlar覺n bal覺calar覺d覺r.

Nil, Nijer, Kongo, Zambezi 繹nemli akarsulard覺r. K覺tan覺n dousunda kuzey-g羹ney y繹nl羹 Gor 癟ukurluunda tektonik g繹ller fazlad覺r. nemlileri Viktorya, Tanganika, Nyasa ve Rudolf g繹lleridir. N羹, Kongo, Nijer, Zambezi gibi d羹nyan覺n en b羹y羹k akarsular覺ndan birka癟覺 Afrika’dad覺r. D羹nyan覺n en uzun 覺rma覺 olan N羹, ana kolu Beyaz N羹’in kayna覺ndan balayarak 6650 km boyunca uzan覺r. Irma覺n ak覺覺n覺 yer yer 癟alayanlar b繹ler. Bu 癟alayanlardan biri, II. Assuan Baraj覺’n覺n oluturduu Nas覺r G繹l羹’yle kaplanm覺t覺r. Kongo (Zaire) Irma覺 Afrika’n覺n ikinci uzun 覺rma覺d覺r. Bir癟ok kolla beslenerek, ekvator yak覺n覺ndaki geni alanlarda akar. alayanlarla kesintiye urad覺覺ndan ancak yer yer ula覺ma elverilidir. Nijer Irma覺 Gine’den doar, geni bir yay 癟izerek kuzeye ve douya akar, sonra g羹neye d繹nerek Gine K繹rfezi’ne d繹k羹l羹r. Afrika’n覺n g羹neyinde, douya doru akan Zambezi 羹zerinde, 108 metre y羹ksekliindeki Victoria alayan覺 ve Kariba Baraj覺 vard覺r.

Afrika’da, 癟ou b羹t羹n 癟覺覺n boyunca ula覺ma elverili olmayan daha bir癟ok b羹y羹k 覺rmak vard覺r. K覺tan覺n bat覺s覺ndaki Senegal, Gambia ve Volta, g羹neyindeki Oranj, Rovuma ve Limpopo 覺rmaklar覺 bunlardand覺r. B羹y羹k G繹ller olarak bilinen g繹ller zinciri Afrika’n覺n dousunda yer al覺r. Bu g繹llerin bir癟ou Rift Sistemi’nin kimi b繹l羹mlerini kaplar ve derinlikleri deniz d羹zeyinin 癟ok alt覺na iner. Afrika g繹llerinin en b羹y羹羹, geni bir 癟ukurda yer alan ve Kuzey Amerika’daki Superior G繹l羹’nden sonra d羹nyan覺n ikinci b羹y羹k tatl覺 su g繹l羹 olan Victoria G繹l羹’d羹r. Gene bir 癟ukur g繹l羹 olan kuzeybat覺daki ad G繹l羹’n羹n derinlii ve alan覺, mevsimlik ya覺lara bal覺 olarak y覺l boyunca deiir.

Eitim ve Sal覺k

Geleneksel Afrika toplumlar覺nda 癟ocuklar topluluk i癟inde eitilir, yaamlar覺n覺 nas覺l kazanacaklar覺n覺 ve nas覺l davranacaklar覺n覺 ana babalar覺ndan, aile b羹y羹klerinden 繹renirlerdi. 19. y羹zy覺lda Afrika’ya gelen H覺ristiyan misyonerler (din adamlar覺) Avrupa’daki eitim sistemlerini burada uygulamaya balad覺lar. Ama Avrupal覺lar覺n s繹m羹rge y繹netimleri genellikle eitime 癟ok az para ay覺rd覺覺ndan milyonlarca Afrikal覺 okuma yazma eitimi alamad覺.

Bug羹n Afrika’n覺n ba覺ms覺z h羹k羹metleri, halklar覺n覺 sanayilemi bir d羹nyan覺n yaam bi癟imine haz覺rlamak gibi 癟ok b羹y羹k bir eitim g繹reviyle kar覺 kar覺yad覺r. B羹t羹n Afrika 羹lkelerinde eitim sorumluluunu devlet 羹stlenmitir. Bununla birlikte bir癟ok h羹k羹metin b羹t羹n halka eitim olanaklar覺 salamak i癟in yeterli parasal kayna覺 olmad覺覺ndan, g羹n羹m羹z Afrika’s覺nda pek 癟ok 癟ocuk okula gidemez.

ada bir devleti y繹netmek i癟in gerekli olan y繹netici ve teknisyen kadrosunu yetitir簫mek amac覺yla bir癟ok 羹lkede 羹niversiteler kurulmutur. D羹nyan覺n en eski 羹niversitesi, 10. y羹zy覺lda Kahire’de kurulmu bir 襤slam kurumu olan El-Azhar niversitesi’dir. Fas ve Tunus’ta da eski M羹sl羹man 羹niversiteleri vard覺r. S繹m羹rge d繹neminde Avrupa eitim modeline uygun birka癟 羹niversite kurulmusa da, y羹ksek繹retimde as覺l gelime 20. y羹zy覺l ortalar覺nda balam覺t覺r. Bug羹n b羹y羹k Afrika 羹lkelerinin hepsinde en az bir y羹ksek繹retim kurumu vard覺r.

G羹ney Afrika Cumhuriyeti’nde eitim, bu 羹lkedeki 覺rklar覺 birbirinden ayr覺 tutma politikas覺na uygun olarak kesin bir ayr覺mc覺l覺a dayan覺r. Afrikal覺lar, Avrupal覺lar ve Asyal覺lar ayr覺 ayr覺 okullara gider, ayr覺 konularda eitilirler. Afrikaner dilindeki Apartheid s繹zc羹羹yle adland覺r覺lan bu 覺rk ayr覺mc覺l覺覺 politikas覺 20. y羹zy覺l覺n son d繹neminde 羹lkede b羹y羹k huzursuzluklara ve iddet olaylar覺na yol a癟m覺, 繹b羹r 羹lkelerce eletirilip k覺nanm覺t覺r. S繹m羹rge y繹netimi alt覺ndayken 癟ok az doktoru ve hastanesi olan Afrika’da bug羹n genel sal覺k d羹zeyini y羹kseltmek, s覺tma, uyku hastal覺覺 ve veremle savamak i癟in b羹y羹k 癟abalar harcanmaktad覺r.

Afrika Dilleri

Afrika’da 1000′e yak覺n dil konuulur. Bu say覺 b羹t羹n d羹nyada konuulan toplam dil say覺s覺n覺n yakla覺k d繹rtte birine eittir. Afrika dilleri, ortak k繹kenli dilleri i癟eren d繹rt dil ailesine ayr覺l覺r. Bunlar Afrika-Asya (Hami-Sami), Nijer-Kongo, Nil-Sahra ve Koisan dilleridir. Bu dil ailelerinin birbi簫rinden 癟ok deiik dilleri i癟ermesi, bu dillerin b羹y羹k olas覺l覺kla y羹zy覺llar 繹nce, 繹rnein Avrupa dillerinin olumas覺ndan 癟ok 繹nce konuul簫duunu g繹sterir. G羹n羹m羹zdeki Afrika-Asya ve Nijer-Kongo dil ailelerinin atalar覺 olan diller belki de 10000 y覺l 繹ncesine dayanmak簫tad覺r. Sahra’n覺n kuzeyinde 80 milyon kiinin konutuu Arap癟a (bak. Arap癟a) Afrika-Asya dil ailesinin bir 羹yesidir ve Afrika’n覺n en yayg覺n dilidir. Bir baka Afrika-Asya dili olan Berberi dilini ise Kuzey Afrika’n覺n orta ve bat覺 b繹l羹mlerinde yedi milyon kii konuur. 繹lde yaayan Tuaregler bu say覺n覺n i癟indedir.

Sahra’n覺n g羹neyinde ilgin癟 bir dil 癟eitlilii g繹r羹l羹r. Nijer-Kongo dil ailesi, bilinen 800′羹 ak覺n diliyle en geni dil grubudur. Bu dillerin en tan覺nanlar覺 aras覺nda Svahili ve Zulu gibi Bantu dilleri de bulunur. Svahili dilini Afrika’n覺n dousunda 20 milyon kii, Zulu dilini ise Afrika’n覺n g羹neyinde d繹rt milyon kii konumaktad覺r. Afrika-Asya dil ailesinden ad grubu, Bat覺 Afrika’da konuulan.150 dili i癟erir. Bunlardan Hausa’y覺 anadili olarak konuanlar 20-25 milyon kii dolay覺ndad覺r. Bu say覺 Sahra’n覺n g羹neyinde herhangi bir baka dili konuanlar覺n say覺s覺ndan fazlad覺r. Bununla birlikte, n羹fusu birka癟 y羹z羹 ge癟meyen k羹癟羹k k繹ylerde konuulan ad dilleri de vard覺r. Bazen birbirine komu k繹ylerde yaayanlar b羹t羹n羹yle farkl覺 diller konuurlar. Bu b羹y羹k 癟eitlilik 癟ou kimsenin birden 癟ok dil bildii anlam覺na gelir. Bu insanlar anadillerine ek olarak en az bir dil daha bilirler. Birden 癟ok dil konuma, kamu eitimi ve kitle iletiimi gibi ulusal g繹revlerin yerine getirilmesindeki g羹癟l羹kleri art覺rd覺覺ndan sorun yaratmaktad覺r. S覺n覺rlan i癟inde 250′yi ak覺n dilin konuulduu Nijerya gibi bir 羹lkede, b羹t羹n bu dillerde kitap, gazete yay覺mlaman覺n, radyo-televizyon programlar覺 haz覺rlaman覺n ne denli g羹癟 olduu ortadad覺r.

Ticaret ve Yaz覺ma Dilleri

Afrika’da konuulan 1000′e yak覺n dil aras覺nda, bir milyondan daha 癟ok kiinin konutuu dillerin say覺s覺 30′u ge癟mez. Afrikal覺lar bu b羹y羹k 癟eitlilii gidermenin bir yolu olarak ortak ticaret ve yaz覺ma dilleri (Lingua Franca) gelitirmilerdir. rnein Svahili dili Kenya ve Tanzanya’n覺n resmi dili olduu gibi, b羹t羹n Dou Afrika’da da ortak dil olarak kullan覺l覺r. Nijerya’n覺n kuzey ve Nijer’in g羹ney b繹lgelerinde konuulan Ffausa dili, Bat覺 Afrika’n覺n bu kesiminde ve baka b繹lgelerinde ortak dil olarak benimsenmitir. Benzer bi癟imde, hem resmi ulusal dil, hem de ortak dil olarak kullan覺lan Amhara dili Etiyopya’da 癟ok yayg覺nd覺r. Lingala Orta Afrika’da yayg覺n olarak konuulur ve ayn覺 b繹lgenin ortak dilidir. 襤ngilizce, Frans覺zca ve Portekizce gibi Avrupa dilleri de s繹m羹rge d繹neminden bu yana Afrika 羹lkelerinde ortak dil olarak kullan覺l覺r. B繹ylece Afrikal覺 bir 癟ocuk ilk ve ortaokulda anadiline ek olarak bir Afrika dili ile bir Avrupa dili 繹renmek zorunda kalabilir. Bir癟ok b繹lgede, Avrupa ve Afrika dillerinin b繹lgesel kar覺覺mlar覺ndan oluan ve “karma dil” ad覺 verilen diller gelitirilmitir. Bat覺 Afrika’da karma 襤ngilizce, Eski Frans覺z Bat覺 Afrikas覺 b繹lgelerinde de temeli Frans覺zca olan bir karma dil konuulur. G羹ney Afrika’ da ise temeli Hollanda dili olan Afrikaner dili 襤ngilizce’nin yan覺 s覺ra resmi dil olarak kullan覺l覺r.

Afrika Dillerinin zellikleri

Afrika dillerinin, baz覺lar覺 d羹nyan覺n 繹b羹r dillerinde ender g繹r羹len ya da hi癟 bulunmayan birka癟 繹nemli 繹zellii vard覺r. Bir癟ok Afrika dili “tonlu” (titremli) dildir. Bu dillerdeki s繹zc羹kler, konuma s覺ras覺nda ses perdesinde ya簫p覺lan deiikliklerle farkl覺 anlamlar kazan覺r. Bunun i癟in genellikle 羹癟 ayr覺 ses y羹kseklii kullan覺l覺r. rnein Nijerya’n覺n orta b繹lgesinde konuulan 襤gala dilindeki awo s繹zc羹羹, y羹ksek-y羹ksek, y羹ksek-al癟ak gibi deiik tonlamalarla s繹ylenebilir. Bu tonlamalar覺n her biri ayn覺 s繹zc羹e “be癟tavuu”, “delik” gibi deiik anlamlar y羹kler. Zaire’de konuulan ve bir Nijer-Kongo dili olan Kele’de ise alambaka boili deyimi tonlamaya bal覺 olarak “o (erkek) 覺rmak k覺y覺s覺n覺 g繹zledi” ya da “o (erkek) kaynanas覺n覺 suda halad覺” anlamlar覺na gelebilir.

Afrika dillerinin ilgin癟 ve karma覺k 繹zellikleri bu kadarla da bitmez. Zimbabve ile Mo簫zambik’te konuulan Sona dilinde “onun” ya da “onlar覺n” demenin 256 deiik yolu olduu ileri s羹r羹lm羹t羹r. Afrika’n覺n g羹neybat覺s覺nda yaayan Buman (San) ve Hotanto (Koikoi) topluluklar覺n覺 da kapsayan yakla覺k 100.000 kiinin konutuu Koisan dilinde “aklama” denen 羹ns羹zler bulunur. Afrika d覺覺nda hi癟bir dilde bulunmayan bu seslerin bir 繹rnei, T羹rk癟ede beenmeme ya da kabul etmeme durumlar覺nda kullan覺lan “c覺k” sesine benzer. Bir baka 繹rnei de dudaklar覺 b羹zerek 癟覺kar覺lan yumuak bir 繹p羹c羹k sesine benzetilebilir. Baz覺 Afrika dillerinin, 繹rnein Kuzey Afrika’daki Arap癟a ve Berberi dili ile Etiyopya’daki Amhara dilinin eski bir ge癟mie dayanan yaz覺l覺 edebiyatlar覺 vard覺r. Hausa, Svahili ve Nil-Sahra dil ailesinden Kanuri gibi dillerde Arap yaz覺s覺ndan kaynaklanan geleneksel yaz覺 sistemleri benimsenmitir. Bununla birlikte g羹n羹m羹zdeki Afrika yaz覺 sistemlerinin pek 癟ou Latin k繹kenli alfabelere dayan覺r. Hausa, Svahili ve Zulu gibi dillerde bas覺lan yay覺nlar覺n say覺s覺 g羹nden g羹ne artmaktad覺r.

Afrika Dilleri ve Dil Aileleri

  • N襤JER-KONGO D襤LLER襤: Bantu: Baanda, Batsvana, K襤kuyu, Kongo, Rjuanda, Rundt, Sotho, Svahili, Sona, Zutu. Bantu d覺覺: Fulani, 襤bo, Mandingo (Mai襤nke), Mende, Mosi, Tvi, Volof, Yoruba.
  • N襤L-SAHRA D襤LLER襤: Kanuri, Masai, Nuer, N羹bye diti ve b羹rleri
  • AFR襤KA-ASYA (HAM襤-SAM襤) D襤LLER襤: Amhara dili, Arap癟a, Berberi dili. Gala, Hausa, Somali ve b羹rleri.
  • KO襤SAN D襤LLER襤: Hotanto (Koikoi), Ksam (G羹ney Buman yada San dili), Kung (Kuzey Buman ya da San dili) ve 繹b羹rleri
  • MALEZYA-POL襤NEZYA D襤LLER襤: Malga

N羹fus zellikleri

繹l ve s覺cak kuak iklimi nedeniyle youn n羹fuslu deildir. N羹fus y羹ksek kesimlerde ve k覺y覺lar ile Nil nehrinin aa覺 癟覺覺r覺nda kalabal覺kt覺r.

Ekonomik Faaliyetler

Pamuk (M覺s覺r’da) kakao ve 癟eitli meyveler 繹nem ta覺r. Avc覺l覺k temel ge癟im kaynaklar覺ndan birisidir. En 繹nemli zenginlik kaynaklar覺 alt覺n, krom, elmas, demir, bak覺r, k繹m羹r ve kuzey kesimlerinde petrold羹r.

Afrika lkeleri

Angola, Libya Arap Halk Sosyalist Cumhuriyeti, Cezayir Demokratik Halk Cumhuriyeti, Madagaskar Cumhuriyeti, M覺s覺r, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Moritanya, Ekvator Ginesi, Nijerya, Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti – Habeistan, Orta Afrika Cumhuriyeti, Fas, Fildii Sahili, Senegal, G羹ney Afrika Cumhuriyeti, Sudan, Tanzanya, Kamerun, Tunus, Kenya, Uganda, Kongo Cumhuriyeti.

[Kaynak: Temel Britannica ve wikipedia]