Etiket: ebri

Geleneksel Sanatlar

K├╝lt├╝r ve Sanat alan─▒ndaki tarihsel ve ├ža─čda┼č olu┼čumlar, ba─čl─▒ olduklar─▒ d├Ânemlerin ekonomik s├╝re├žlerini kapsayan toplumsal g├Âstergelerini de yans─▒t─▒yorlar. Bu alandaki ├ža─čda┼č sorunlar─▒n do─čru bir ┼čekilde alg─▒lanmas─▒, geleneksel sentez iradesinin tarihsel t├╝m boyutlar─▒ ile kavranmas─▒na ba─čl─▒ bulunuyor. M├╝sl├╝man T├╝rk iradesinin yans─▒d─▒─č─▒ yeni bir k├╝lt├╝r sentezi, Sel├žuklu ├ža─č─▒n─▒n ba┼č─▒ndan Osmanl─▒ ├ža─člar─▒n─▒n sonuna de─čin, s├Âz konusu iradenin kozmopolit ve yabanc─▒ unsurlar ├╝zerinde, politik dehas─▒ ve engin inan├ž ho┼čg├Âr├╝s├╝ ile egemen k─▒l─▒nd─▒─č─▒ ┼čartlara ba─čl─▒ g├Âr├╝n├╝yor. G├Â├ž dinamikleri kapsam─▒nda ya┼čanm─▒┼č ├Âzg├╝n deneyimler sonucu, bu ├Âzel co─črafyaya cesaret ve g├╝venle intibak edebilen g├╝├žler, mahalli etnik ya da yabanc─▒ t├╝m unsurlar─▒ kendi i├žinde eritebilen bir sosyo-ekonomik ba┼čar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, k├╝lt├╝r ve sanat alan─▒nda da ayn─▒ ser├╝venlerin ya┼čand─▒─č─▒ bir yenilenmeyi temsil ediyorlar. 900 y─▒l─▒ a┼čk─▒n bir s├╝redir ya┼čanan bu s├╝recin, Bat─▒ d├╝nyas─▒ndaki teknolojik geli┼čmeler sonucunda, ithali zorunlu olan yeni bi├žim g├Âstergelerine ba─čl─▒ de─či┼čimlerle kesintiye u─črad─▒─č─▒ ┼č├╝phesi ise, ├╝lkemizdeki ├ža─čda┼čl─▒─č─▒n en hazin sendromunu olu┼čturuyor.

null

Ebru

EbruÔÇÖnun Tarih├žesi

Ortaya ├ž─▒k─▒┼č yeri ve tarihine ili┼čkin kesin bir delil bulunmamaktad─▒r. Ancak, k├Âklerinin 9. ve 10. y├╝zy─▒la kadar uzand─▒─č─▒ varsay─▒lmaktad─▒r. Bilinen o ki, bu sanat, ka─č─▒d─▒n tarih sahnesine girmesiyle geli┼čmi┼čtir. ├çinÔÇÖde lin-┼ča-┼čien, XII. as─▒rdan itibaren JaponyaÔÇÖda suminaga┼či ve beninaga┼či isimleriyle sulu vasatta yap─▒lan bir tak─▒m ├žal─▒┼čmalar─▒n mevcudiyeti, daha sonraki as─▒rlarda ├ça─čatay T├╝rk├žesiÔÇÖyle ebre ad─▒n─▒ alarak T├╝rkistanÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan bu sanat─▒n tarihi geli┼čimi hakk─▒nda, m├╝phem de olsa bir fikir vermektedir. T├╝rkistanÔÇÖdan en ge├ž XVI. as─▒r ba┼člar─▒nda ─░pekyoluÔÇÖnu takiben ─░ranÔÇÖa ge├ži┼činde ebri olarak isimlendirilen bu sanat, g├Âr├╝n├╝┼č├╝yle ger├žekten bulut k├╝melerine benzer ┼čekiller ta┼č─▒d─▒─č─▒ndan, buluta nisbet ifade eden bu Fars├ža ismi do─črulamaktad─▒r. Osmanl─▒ ├╝lkesinde de reva├ž bulan ayn─▒ isim, telaffuz zorlu─čundan son y├╝zy─▒lda T├╝rk├žede ebruÔÇÖya d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Galat olmakla beraber, ka┼č gibi ┼čekiller de ihtiva etti─činden, bu sanata ebru denilmesi bir ├želi┼čki say─▒lmamal─▒d─▒r; ├ž├╝nk├╝ ebru kelimesi Fars├žaÔÇÖda ka┼č manas─▒na gelmektedir. XVI. as─▒r ortalar─▒nda Mir Muhammed Tahir taraf─▒ndan HindistanÔÇÖda yap─▒lmaya ba┼čland─▒─č─▒ rivayet olunan ebruculuk, buradan ─░ranÔÇÖa ve sonra da ─░stanbulÔÇÖa kadar yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda, ─░stanbulÔÇÖdan Avrupal─▒ seyyahlar taraf─▒ndan kendi memleketlerine g├Ât├╝r├╝len ebru ka─č─▒tlar─▒ ├Ânce AlmanyaÔÇÖda, sonra da Fransa ve ─░talyaÔÇÖda mermer ka─č─▒d─▒ veya T├╝rk mermer ka─č─▒d─▒, hatta sadece T├╝rk ka─č─▒d─▒ ad─▒yla tan─▒n─▒p benimsenmi┼č ve oralarda da yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Zaman i├žinde ─░ngiltere ve AmerikaÔÇÖya da yay─▒lan ebru ka─č─▒d─▒, her ├╝lkenin sanat anlay─▒┼č─▒na g├Âre bir ba┼čkal─▒k g├Âsterir. Bunda, kullan─▒lan de─či┼čik malzemenin de rol├╝ olmal─▒d─▒r. Belgelenen en eski ebru ├Ârne─či 16. y├╝zy─▒la aittir. Ka─č─▒d─▒n s├╝slenmesinde, k─▒tÔÇÖa ve levhalar─▒n i├ž ve d─▒┼č pervazlar─▒nda, yazma ciltlerinde yan ka─č─▒d─▒ olarak s─▒k├ža kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

null

Ebru, k├ó─č─▒t ├╝zerine, ├Âzel y├Ântemlerle yap─▒lan geleneksel bir s├╝sleme sanat─▒d─▒r. Ebru s├Âzc├╝─č├╝ne k├Âken olarak, bulut anlam─▒na gelen Fars├ža ÔÇťebrÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ g├Âsterilmektedir. Bu s├Âzc├╝kten t├╝retilen ve ÔÇťbulut gibiÔÇŁ ya da ÔÇťbulutumsuÔÇŁ anlam─▒na gelen ÔÇťebriÔÇŁ s├Âzc├╝─č├╝ T├╝rk├žede de─či┼čerek ÔÇťebruÔÇŁ bi├žimini alm─▒┼čt─▒r. Ger├žekten de ebru bulut izlenimi uyand─▒ran bir g├Âr├╝n├╝mdedir. Ebru s├Âzc├╝─č├╝ bir ba┼čka g├Âr├╝┼če g├Âre ÔÇťy├╝z suyuÔÇŁ anlam─▒na gelen Fars├ža ÔÇť├ób-r├╗yÔÇŁ tamlamas─▒ndan gelmektedir.

null

Ebru sanat─▒n─▒n ne zaman ve hangi ├╝lkede ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ bilinmemekle birlikte bu sanat─▒n do─ču ├╝lkelerine ├Âzg├╝ bir s├╝sleme sanat─▒ oldu─ču kesindir. Baz─▒ ─░ran kaynaklar─▒nda ilk kez HindistanÔÇÖda ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ yaz─▒l─▒d─▒r. HindistanÔÇÖdan ─░ranÔÇÖa, oradan da Osmanl─▒lara ge├žmi┼čtir. Gene baz─▒ kaynaklara g├Âre de ebru T├╝rkistanÔÇÖdaki Buhara kentinde do─čmu┼č ve ─░ran yoluyla Osmanl─▒lara ge├žmi┼čtir. Bat─▒da ebru ÔÇťT├╝rk K├ó─č─▒d─▒ÔÇŁ diye adland─▒r─▒l─▒r.

null

Ebrunun Yap─▒lmas─▒

Ebrunun yap─▒l─▒┼č─▒ olduk├ža zevkli ve sab─▒r isteyen bir i┼čtir. ├ľnce uygun bir k├ó─č─▒t se├žmek gerekir. ├ç├╝nk├╝ her k├ó─č─▒da ebru yap─▒lmaz. K├ó─č─▒t, boyay─▒ iyice emecek nitelikte ve dayan─▒kl─▒ olmal─▒d─▒r. Eskiden hattatlar (g├╝zel yaz─▒ ustalar─▒) yaz─▒ yazmak i├žin y├╝zeyine ÔÇťaharÔÇŁ denen ├Âzel kar─▒┼č─▒ml─▒ (ni┼časta ve yumurta ak─▒) bir s─▒v─▒ s├╝r├╝len ve bu y├╝zden ÔÇťaharl─▒ÔÇŁ denilen k├ó─č─▒t t├╝r├╝n├╝ ye─člerlerdi. Ebrucular ise bu t├╝r k├ó─č─▒tlar boyay─▒ iyi emmedi─či i├žin ÔÇťahars─▒zÔÇŁ da denen ham k├ó─č─▒t kullan─▒rlard─▒.

Ebru yapmak i├žin genellikle dikd├Ârtgen bi├žiminde, b├╝y├╝k├že ve yayvan bir tekne gerekir. Geven denilen otun g├Âvdesinden elde edilen ve beyaz renkli bir t├╝r zamk olan kitre, belli bir oranda, suyla bir kab─▒n i├žinde kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Kitre yerine salep, keten tohumu, ayva ├žekirde─či, gazya─č─▒ gibi bir├žok de─či┼čik madde de kullan─▒lmaktad─▒r. Kitre ile yap─▒lan bu kar─▒┼č─▒m 12 saat kadar bekletilir ve zaman zaman kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Kitre bu s├╝re sonunda erir ve kar─▒┼č─▒m boza k─▒vam─▒n─▒ al─▒r.

Daha sonra k├╝├ž├╝k fincanlarda ebru i├žin boya haz─▒rlan─▒r. Bu ama├žla kullan─▒lacak boya ├žok ince toz haline getirilmeli ve suda eriyip da─č─▒lmayan bitkisel ve kimyasal boyalardan olmamal─▒d─▒r. Fincanda su ile iyice kar─▒┼čt─▒r─▒larak s─▒v─▒la┼čt─▒r─▒lan boyalara ayr─▒ca iki kahve ka┼č─▒─č─▒ taze s─▒─č─▒r ├Âd├╝ kat─▒l─▒r. Bu i┼člemin amac─▒ iyice ezilmi┼č boyan─▒n dibe ├ž├Âkmeden y├╝zeyde kalmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒r. Bu bi├žimde haz─▒rlanan de─či┼čik renkteki boyalar ├Âzel tekneye bo┼čalt─▒lm─▒┼č olan boza k─▒vam─▒ndaki s─▒v─▒n─▒n y├╝z├╝ne serpilir. Y├╝zeyde birikintiler halinde kalan bu boyalar daha sonra tahta bir ├žubukla kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda ya da yay─▒ld─▒─č─▒nda ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ ve ilgin├ž desenler ortaya ├ž─▒kar. Ayr─▒ca haz─▒rlayan─▒n iste─čine g├Âre belli desenler de elde edilebilir. Bu desenlerin ├╝zerine yat─▒r─▒lan ├Âzel k├ó─č─▒t, 5-10 saniye sonra, iki ucundan tutularak kayd─▒rmadan ve oynatmadan, kitap sayfas─▒ a├žar gibi bir yana do─čru kald─▒r─▒l─▒r. K├ó─č─▒t, boyal─▒ taraf─▒ ├╝ste gelmek ├╝zere uygun bir yere serilerek kurutulur. B├Âylece ortaya binlerce ayr─▒nt─▒ ve renk ta┼č─▒yan desenler ├ž─▒kar. E─čer, bu desenlerin aras─▒na bir yaz─▒ ya da herhangi bir ├ži├žek motifi yerle┼čtirilmek istenirse, ba┼čka bir y├Ântem uygulan─▒r. Yaz─▒ ya da motif, bir k├ó─č─▒da yaz─▒l─▒r ya da ├žizilir. Keskin bir ara├žla kenarlar─▒ kesilip kal─▒p ├ž─▒kart─▒l─▒r ve ebru k├ó─č─▒d─▒na zay─▒f bir yap─▒┼čt─▒r─▒c─▒ ile yap─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. K├ó─č─▒d─▒n, yap─▒┼čt─▒r─▒lan desenin bulundu─ču y├╝zeyi yukar─▒da anlat─▒ld─▒─č─▒ gibi teknenin i├žine yat─▒r─▒l─▒r. Elde edilen ebru kuruduktan sonra, hafif├že yap─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č olan b├Âl├╝m s├Âk├╝l├╝nce yaz─▒ ya da motiflerin yerleri bo┼č kal─▒r. Bu y├Ântem hattat ve ebru ustas─▒ Necmeddin Okyay (1883-1976) taraf─▒ndan bulundu─ču i├žin bu y├Ântemle yap─▒lan ebrulara ÔÇťNecmettin EbrusuÔÇŁ denir. Ebrunun ÔÇťbattal ebruÔÇŁ, ÔÇťtarakl─▒ ebruÔÇŁ, ÔÇť├ži├žekli ebruÔÇŁ gibi daha bir├žok t├╝r├╝ vard─▒r.

null

Ebru cilt├žilikte ve hattatl─▒kta ├žok kullan─▒l─▒rd─▒. Bazen elde edilen ilgin├ž ve g├╝zel desenler bir tablo g├Âr├╝n├╝m├╝nde oldu─ču i├žin bu ama├žla da kullan─▒ld─▒─č─▒ oldu. T├╝rklerÔÇÖden Hatip Mehmed Efendi (18.y├╝zy─▒l), ┼×eyh Sad─▒k Efendi (19.y├╝zy─▒l), Bekir Efendi (20.y├╝zy─▒l ba┼člar─▒) gibi ├žok usta ebru sanat├ž─▒lar─▒ yeti┼čmi┼čtir. Bu sanat─▒n Necmeddin OkyayÔÇÖdan sonra yeti┼čen son ustalar─▒ aras─▒nda Mustafa D├╝zg├╝nman (do─čumu 1920) ve Niyazi Say─▒n (do─čumu 1927) ├Âzellikle an─▒labilir.

Karag├Âz – Hacivat

Karag├Âz Tarih├žesi

G├Âlge oyununun ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒ uzakdo─ču, ├çin olarak bilinir. Ticaret ve geziler sonucu Endonezya, Java ve HindistanÔÇÖda yayg─▒nla┼čan g├Âlge oyunu mistik ve dinsel bir etkiye sahiptir. T├╝rkler ├çin ile yak─▒n ili┼čkileri dolay─▒s─▒yla bu sanat─▒ ├Â─črenmi┼čler ve kendi k├╝lt├╝rleri do─črultusunda geli┼čtirmi┼člerdir. Uygur ve Budist duvar resimlerinde g├Âr├╝len tasvirler ├çin g├Âlge oyununda da g├Âr├╝l├╝r. Topkap─▒ Saray─▒ M├╝zesiÔÇÖnde eserleri bulunan Mehmet Karakalem ├žal─▒┼čmalar─▒ da bunlara benzer ├Ârneklerdir.

null

Karag├Âz Oyun B├Âl├╝mleri

Karag├Âz oyunu d├Ârt ana b├Âl├╝mden olu┼čur.
A. Mukaddime (Ba┼člang─▒├ž)
B. Muhavere (S├Âyle┼čme)
C. Fas─▒l
D. Biti┼č

null

A. Mukaddime: Oyun ba┼člamadan perde ortas─▒na g├Âstermelik denen fig├╝rler (Limon a─čac─▒, ├çi├žek saks─▒s─▒, Gemi, ├çe┼čme, Hamam vb.) yerle┼čtirilir. G├Âstermelik hangi oyunun oynanaca─č─▒na dair bir ipucu olabildi─či gibi oyundan tamamen ba─č─▒ms─▒z da olabilir. G├Âstermelik Hayali ya da Yarda─č─▒n ├žald─▒─č─▒ kam─▒┼čtan yap─▒lm─▒┼č nareke ismi verilen d├╝d├╝─č├╝n ├ž─▒kard─▒─č─▒ z─▒r─▒lt─▒l─▒ ses ve def velvelesi e┼čli─činde perdeden yava┼č yava┼č kald─▒r─▒l─▒r. Bu oyunun ba┼člad─▒─č─▒na i┼čarettir. Daha sonra seyirciye g├Âre sol taraftan Hacivat semai formunda bir ┼čark─▒ s├Âyleyerek gelir, ┼čark─▒s─▒n─▒ bitirdikten sonra perde gazelini okur. Perde Gazeli: Perdeden G├Âstermelik naÔÇÖreke v─▒z─▒lt─▒s─▒ ve def velvelesi e┼čli─činde kald─▒r─▒ld─▒ktan sonra Hacivat taraf─▒ndan s├Âylenen uyakl─▒ manzum ┼čiirlerdir. Hayali perde gazeline ba┼člamadan ÔÇťOof Hay Hak!ÔÇŁ diye yaratana seslenir. Oyunlar─▒n tasavvuf├« y├Ânlerinin a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak vurguland─▒─č─▒ perde gazellerinde, yaratan─▒n varl─▒─č─▒ ve birli─či ├Âv├╝l├╝rken insan─▒n aciz bir kul oldu─čunun alt─▒ ├žizilir. Karag├ÂzÔÇÖ├╝n ibret perdesi oldu─ču ve g├Âsterinin bir ders niteli─činde oldu─ču belirtilir. En bilinen perde gazeli;

Naks-i sunÔÇÖun remz ider h├╝sn├╝nde r├╝yet perdesi
Hace-i h├╝km├╝ ezeldendir hakikat perdesi
Sîreti sûrette mümkündür temasa eylemek
Hâil olmaz ayn-i irfâna basiret perdesi
Her neye imÔÇÖan ile baksan olur is ├ó┼čik├ór
K─▒lm─▒┼č istil├ó cihani hab-i gaflet perdesi
Bu hay├ól-i ├ólemi g├Âzden ge├žirmektir h├╝ner
Nice Karag├Âzleri mahvetti bu s├╗ret perdesi
Sem-i ask─▒n yand─▒r─▒p tasviri cismindir ge├žen
Âdemi amed süt etmekte azimet perdesi
Hangi zilla iltica etsen fena bulmaz acep
Oynatan ├╝stad─▒ g├Âr kurmu┼č muhabbet perdesi
Dergah-i ├él-i Ab├óÔÇÖda m├╝stakim ol Kemter├«
G├Âsterir vahdet elin kalkt─▒k├ža kesret perdesi.

(T├╝rk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒ Y─▒ll─▒─č─▒, Karag├Âz ├ľzel Say─▒s─▒, ─░stanbul Haziran 1959, Say─▒ 119, s: 1935-1936.)

null

Bu gazel 1312 (H.) senesinde ├ťsk├╝darÔÇÖda ├Âlen Kemteri mahlas─▒n─▒ alan Rasit Ali EfendiÔÇÖnindir. Karag├Âze izafe edilen ve BursaÔÇÖda ├çekirge yolundaki mezar tas─▒na 1310 (H.) y─▒l─▒nda yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ve bunun gibi de─či┼čik perde gazellerinin okunmas─▒yla oyun a├ž─▒lm─▒┼č olur. Perde gazeli bitimiyle Hacivat seyirciyi selamlar ve Karag├ÂzÔÇÖ├╝ ├ža─č─▒rmak i├žin teganniye ba┼člar. Karag├Âz ba─č─▒rmamas─▒n─▒ s├Âylese de Hacivat ba─č─▒rmaya devam eder. Bunun ├╝zerine Karag├Âz a┼ča─č─▒ya atlay─▒p, HacivatÔÇÖla alt alta, ├╝st ├╝ste kavga ederler. Hacivat ka├žar, Karag├Âz s─▒rt ├╝st├╝ yerde yatarken anlams─▒z s├Âzlerden olu┼čan tekerlemesini s├Âyler.

Karag├Âz HacivatÔÇÖa k─▒z─▒p s├Âylenirken, ÔÇťBir daha gel bak ben sana neler yapar─▒mÔÇŁ der. Hacivat tekrar perdeye gelir ve Mukaddime biter, Muhavere (s├Âyle┼či ÔÇô at─▒┼čma) ba┼člar.

B. Muhavere: Kelime anlam─▒ kar┼č─▒l─▒kl─▒ konu┼čma olan muhavere, Karag├Âz ve HacivatÔÇÖ─▒n t├╝m ├Âzelliklerini b├╝nyesinde bar─▒nd─▒ran bir b├Âl├╝md├╝r. Yanl─▒┼č anlamalara dayal─▒, kelimelerin ses oyunlar─▒yla farkl─▒ anlamlarda kullan─▒lmalar─▒, ikilinin e─čitim ├Â─čretim durumlar─▒ ve ki┼čilik ├Âzellikleri bu b├Âl├╝mde iyice belirginle┼čir. Eski oyunlardan g├╝n├╝m├╝ze ulasan muhavereler as─▒l oyunun konusuyla ilgili de─čildir. Yeni yaz─▒lan muhavareler ise oyunla ilgili olabiliyor. Bu b├Âl├╝m Karag├ÂzÔÇÖ├╝n yabanc─▒ s├Âzc├╝kler kullanarak konu┼čan HacivatÔÇÖ─▒ yanl─▒┼č anlamas─▒ ya da yanl─▒┼č anlar g├Âr├╝nmesi ├╝zerine kuruludur. B├Âylece muhavere, ortaya t├╝rl├╝ cinaslar ve n├╝kteler ├ž─▒kmas─▒yla s├╝rer gider. Muhavereler her konuya a├ž─▒kt─▒r, ├Ânceden bilinen bir muhaverenin i├žine g├╝nl├╝k olaylar sokulabilece─či gibi, g├╝nl├╝k olaylar─▒ sakac─▒ bir dille ele┼čtiren do─ča├žlama muhaverelerde olabilir. Bu Karag├Âz oynatan ustan─▒n maharetine ve k├╝lt├╝r├╝ne ba─čl─▒d─▒r. Evliya ├çelebiÔÇÖnin ├žok ├Âvd├╝─č├╝ Hay├ól├« K├Âr Hasanzade Mehmet ├çelebiÔÇÖnin aksamdan sabaha dek de─či┼čik taklitler yap─▒p herkesi hayretler i├žinde b─▒rakt─▒─č─▒, 18. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda yeti┼čen Kas─▒mpa┼čal─▒ Haf─▒zÔÇÖ─▒n da gece sabaha kadar sadece Hacivat ile Karag├ÂzÔÇÖ├╝ oynat─▒p konu┼čturdu─ču, dinleyenlerin ├žatlamak derecesine geldi─či ve vaktin nas─▒l ge├žti─čini fark etmedikleri biliniyor. 18. y├╝zy─▒l sonlar─▒nda yeti┼čen hayal k├╝p├╝ Emin AgaÔÇÖn─▒n bir s├Âyledi─či muhavereyi bir daha s├Âylemez diye ┼č├Âhreti vard─▒r. Muhavere b├Âl├╝m├╝ HacivatÔÇÖ─▒n Karag├ÂzÔÇÖden dayak yiyip ka├žmas─▒, yaln─▒z kalan Karag├ÂzÔÇÖ├╝n ÔÇťSen gidersin de ben durur muyum. Ben de giderim evime bakal─▒m ayine-i devran ne suretler g├ÂsterirÔÇŁ diyerek ├ž─▒kmas─▒ ile sona erer.

null

C. Fas─▒l: Oyunlara ad olan b├Âl├╝md├╝r. Karag├Âz oyunlar─▒ isimlerini burada ge├žen olay ├Ârg├╝s├╝nden al─▒rlar. Karag├Âz ve Hacivat d─▒┼č─▒ndaki di─čer tipler a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak bu b├Âl├╝mde perdeye gelir, kendilerini g├Âsterirler. Basit entrikalarla olu┼čan d├╝─č├╝m yine bu b├Âl├╝mde ├ž├Âz├╝me kavu┼čturulur. HacivatÔÇÖ─▒n Karag├ÂzÔÇÖe is bulmas─▒, Karag├ÂzÔÇÖ├╝n kendisini zor durumda b─▒rakacak isler yapmas─▒ en ├žok kullan─▒lan temalard─▒r. Ak─▒┼ča g├Âre kendi k─▒l─▒k ve ┼čiveleri ile ├že┼čitli tipler perdeye gelip giderler. Gelen her tip kendi m├╝zi─či e┼čli─činde ┼čark─▒s─▒n─▒ s├Âyler.

D. Biti┼č: Karag├Âz oyununun en k─▒sa b├Âl├╝m├╝ biti┼čtir. Fas─▒l b├Âl├╝m├╝ sona erdikten sonra Karag├Âz ile Hacivat perdeye gelirler. Burada k─▒ssadan hisse s├Âylenir. Gelecek oyunun ad─▒, yeri ve zaman─▒ konu┼čma aras─▒nda ilan edilir. Karag├Âz HacivatÔÇÖ─▒ tekrar d├Âver, bunun ├╝zerine Hacivat, klasik s├Âz├╝, ÔÇťY─▒kt─▒n perdeyi eyledin viran, varay─▒m sahibine haber vereyim hemanÔÇŁ diyerek yukar─▒ sola do─čru perdeden ayr─▒l─▒r. Oyunu kapatan Karag├ÂzÔÇÖd├╝r. ÔÇťHer ne kadar s├╝r├ž-i lisan ettikse affola! Bak yar─▒n aksam ben sana neler ederim neler!ÔÇŁ diyerek yukar─▒ sa─ča do─čru perdeden ├žekilir. Hayal perdesinde ─▒┼č─▒─č─▒n kararmas─▒yla oyun sona erer.

null

Karag├Âz oyun metinleri Kar-i kadim ve Nev icad olmak ├╝zere ikiye ayr─▒l─▒r. Eski Karag├Âz oyunlar─▒na (Kar-i kadim), yeni olanlara ise (Nev icad) denir.

L├╝letas─▒

L├╝leta┼č─▒n─▒n, beyaz, sar─▒mtrak, gri ya da k─▒rm─▒z─▒ms─▒ ve mat renklileri vard─▒r. Sertlik derecesi 2 – 2.5 olup, hafif yap─▒┼čkan ve g├Âzeneklidir. Topra─č─▒n 20-60-130 metre derinliklerinde, irili ufakl─▒ yumrular halinde bulunur. K├╝├ž├╝k yumrular, derinlere a├ž─▒lan kuyular ve kuyulara ba─čl─▒ t├╝neller kaz─▒larak toplan─▒r. Bu kuyular─▒n bir k─▒sm─▒ kuru, bir k─▒sm─▒ suludur. Sulu olan kuyular─▒n taslar─▒ daha makbuld├╝r. Pensilvanya, G├╝ney Karolina, Utah, Meksika, Madrid, Nayirobi gibi de─či┼čik yerlerde de l├╝leta┼č─▒ ├╝retilmektedir; ancak bunlar ├Ânemsiz ve d├╝┼č├╝k kalitededir. En kaliteli l├╝leta┼č─▒ Eski┼čehirÔÇÖde bulunmaktad─▒r. Kururken nem ve gaz─▒n i├žindeki art─▒klar─▒ b├╝nyesinde tutma ├Âzelli─či ile, ├žok uygun bir pipo malzemesi oldu─ču gibi, pek ├žok sanayi dal─▒nda kullan─▒lan iyi bir absorban, filtre, yal─▒t─▒m ve dolgu malzemesidir. Y─▒llard─▒r sanayide, vazge├žilmez bir madde haline gelmi┼čtir. A─č─▒zl─▒k, pipo, s├╝s e┼čyas─▒ ve otomobil boya sanayiinde kullan─▒l─▒r. Porselen hamuruna, b├Âcek ila├žlar─▒na, pudra ve leke ├ž─▒kartma ila├žlar─▒na kat─▒l─▒r.

null

Jeolojik olarak ├╝├ž kademe halinde te┼čekk├╝l etmi┼čtir:

Birinci s─▒ral─▒k: Kumlu-killi toprak aras─▒nda 10-14 m. derinliklerdeki cevherdir.
─░kinci s─▒ral─▒k: 40-60 m. aras─▒nda olu┼čur. Killi seviyesinde te┼čekk├╝l eden cevherdir.
├ť├ž├╝nc├╝ s─▒ral─▒k: Kongremera serisinde te┼čekk├╝l eden en kaliteli l├╝leta┼č─▒ serisidir ve bu da 80-130 m. aras─▒nda topografyaya uygun olarak te┼čekk├╝l etmi┼čtir.

null

Di─čer l├╝leta┼č─▒ cinsleri ise; par├žapamuklu, daneli d├Âkme, birim birlik ve c─▒l─▒zd─▒r.

EskisehirÔÇÖde l├╝leta┼č─▒ ├ž─▒kart─▒lan yerler ise: Sar─▒su, Yenisehir, T├╝rkmentokat, G├Âk├žeoglu, Kara├žay, S├Â─č├╝t├ž├╝k, Sepet├ži, Margi, Nemli, K├╝mbet, Yenik├Ây, Kepertepe, Karah├Ây├╝k ve Bas├ÂrenÔÇÖdir.

null

null

1978-1987 y─▒lar─▒ aras─▒nda l├╝leta┼č─▒ pipo ihracat─▒, y─▒lda 800-900 bin dolar getirmi┼čtir. Pipo d─▒┼č─▒nda, satran├ž tak─▒m─▒, bilezik, kolye, k├╝pe gibi mamullerin ihracatta pay─▒ b├╝y├╝kt├╝r. Al─▒c─▒ ├╝lkeler, ABD, Avusturya, Hollanda, Bel├žika ve AlmanyaÔÇÖd─▒r. G├╝n├╝m├╝zde, y─▒lda en az 1-1.5 milyon dolarl─▒k ihracat yap─▒lmaktad─▒r. Bunun yan─▒nda yurdumuza gelen turistlere de i┼členmi┼č l├╝leta┼č─▒ sat─▒larak, T├╝rkiye ekonomisine fayda sa─članmaktad─▒r.

null

Hal─▒c─▒l─▒k

HerekeÔÇÖde hal─▒c─▒l─▒─ča ili┼čkin ilk ├žal─▒┼čmalar, 1891 y─▒l─▒nda Hereke dokuma fabrikas─▒ÔÇÖna G├Ârdes, Demirci ve SivasÔÇÖtan getirtilen ustalarla ba┼člad─▒. Bu ustalar ├ževre k├Âylerde bu sanat─▒ ├Â─čretti ve hal─▒c─▒l─▒k k─▒sa s├╝rede yayg─▒nla┼čt─▒. Saray hal─▒lar─▒ ve yabanc─▒ devlet adamlar─▒na arma─čan edilecek de─čerli hal─▒lar burada dokunmaya ba┼člad─▒. ├ľzellikle 1943ÔÇ▓ten sonra Hereke hal─▒c─▒l─▒─č─▒nda b├╝y├╝k bir canlanma g├Âr├╝ld├╝. ├ľnceleri G├Ârdes, Demirci t├╝r├╝ hal─▒lar dokunurken daha sonra U┼čak, G├Ârdes, Bergama ve Saray hal─▒lar─▒ ├Ârnek al─▒narak ├Âzg├╝n motifler olu┼čturuldu.

null

Hereke as─▒l ├╝n├╝n├╝ ipek hal─▒larla yapm─▒┼čt─▒r. Bursa ipe─činden dokunan bu ├žok de─čerli hal─▒lar yurti├žinde ve yurtd─▒┼č─▒nda kolayl─▒kla al─▒c─▒ bulmu┼člard─▒r. ─░pek Hereke hal─▒lar─▒nda santimetre karede ortalama 100 d├╝─č├╝m bulunur. ├çok ince ve ├žok de─čerli olan baz─▒ hal─▒larda santimetre karedeki d├╝─č├╝m say─▒s─▒ 400ÔÇ▓├╝ ge├žmektedir. Bu hal─▒larda g├╝l, karanfil, lale, erik a─čac─▒ motifleri ├žo─čunluktad─▒r. Kimi hal─▒larda ├žer├ževe i├žine al─▒nm─▒┼č eski harfli yaz─▒lara ya da ├ži├žek motifleri aras─▒na yerle┼čtirilmi┼č hayvan motiflerinden olu┼čan de─či┼čik kompozisyonlarda bulunur.

null

null

null

Hereke hal─▒lar─▒ b├╝y├╝kl├╝klerine g├Âre k├╝├ž├╝k yast─▒k (25 x 40 cm.), yast─▒k (60 x90 cm.), seccade (120 x180 cm.), karyola (150 x225 cm.), kelle (200 x 300 cm.) gibi de─či┼čik adlar almaktad─▒r.

null

1970ÔÇ▓li y─▒llarda ├Âzel sekt├Âr├╝n ipek hal─▒ya yat─▒r─▒m yapmas─▒yla h─▒zlanan sekt├Âr 1980ÔÇ▓li y─▒llarda zirveye varm─▒┼čt─▒r. Fakat 1990ÔÇ▓li y─▒llarla birlikte gerek baz─▒ ki┼čilerin isin sanat y├Ân├╝n├╝ b─▒rak─▒p sadece para y├Ân├╝yle ilgilenmesi, gerekse yurtd─▒┼č─▒nda dokunan kalitesiz hal─▒lar─▒n Hereke hal─▒s─▒ ad─▒ alt─▒nda piyasaya s├╝r├╝lmesiyle hal─▒c─▒l─▒k sekt├Âr├╝nde belli bir gerileme s├Âz konusudur.

Bak─▒rc─▒l─▒k

null

Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, AnadoluÔÇÖda bak─▒rc─▒l─▒─č─▒n geli┼čiminin, ├žok eski tarihlere dayand─▒─č─▒n─▒, bak─▒r cevher yataklar─▒n─▒n eskiden beri isletildi─čini do─črulamaktad─▒r. Anadolu sanat─▒nda ├Ânemli bir yeri olan bak─▒r, s├╝slemeye de ├žok elveri┼čli bir madendir. G├╝nl├╝k kullan─▒mda kap-kacak, tak─▒lar, mi─čferler, kap─▒larda, kap─▒ s├╝slemelerinde, yap─▒ unsuru olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. En ├žok kullan─▒lan maden bak─▒rd─▒r. Bak─▒r kap yap─▒m teknikleri; d├Âvme, d├Âkme, s─▒vama (tornada ├žekme), preste basma olarak d├Ârt ├že┼čittir. G├╝n├╝m├╝zde en ├žok kullan─▒lan maden isleme olarak bak─▒r, kalaylanarak mutfak e┼čyas─▒ yap─▒m─▒yla geni┼č bir ┼čekilde s├╝rd├╝r├╝lmektedir.

null

null

null

null

Kaligrafi: T├╝rk Hat Sanat─▒

T├╝rk hat sanat─▒n─▒ yaratanlar, inan├žlar─▒n─▒, derin ve renkli ki┼čiliklerini, yaz─▒ya getirdikleri yeniliklerle b├╝t├╝nle┼čtiren sanat├ž─▒lard─▒. Ayn─▒ zamanda yasad─▒klar─▒ ├ža─č─▒ ├Âz├╝msemi┼č, engin k├╝lt├╝re sahip al├žak g├Ân├╝ll├╝ ve bilge ki┼čilerdi. ├ľrne─čin Aklam-i Sitte (Alti KalemÔÇÖin) yarat─▒c─▒s─▒ Yakut, ─░sl├óm hukuku uzman─▒, sair ve yazard─▒. Yaz─▒da o g├╝n i├žin ilk olan okunakl─▒ ve ho┼č kompozisyonlar olu┼čturarak kaligrafi tarihine ge├žti. Yaz─▒ya estetik, ak─▒c─▒ ve canl─▒ bir yap─▒ kazand─▒rarak yaz─▒n─▒n temellerini de oturtmu┼č oldu. Yakut, Osmanl─▒ hattatlar─▒n─▒ etkiledi ve kendine ├Âzg├╝ bir ekol yaratt─▒. Yaz─▒ sanat─▒nda ÔÇťs├╝l├╝sÔÇŁ ve ÔÇťnesihÔÇŁ yaz─▒lar─▒n─▒n estetik kurallar─▒n─▒ ise Seyh HamdullahÔÇÖa bor├žluyuz. Yaz─▒ onunla sanat d├╝zeyine y├╝kseldi, yal─▒n, g├╝zel ve estetik bir b├╝t├╝nl├╝─če ula┼čt─▒.

null

Yaz─▒da bir di─čer ├Ânemli kaligraf da Ahmet Karahisar├«ÔÇÖdir. Karahisar├«ÔÇÖnin ekol├╝ ise bug├╝nlere dek uzanm─▒┼čt─▒r. Aklam-i SitteÔÇÖnin ikinci ┼čeyhi ise Haf─▒z OsmanÔÇÖd─▒r. Olgunluk d├Âneminde yazd─▒─č─▒ nesihlerdeki g├╝├ž ve etki onlara k─▒v─▒lc─▒ml─▒ nesih denilmesine neden olmu┼čtur. II. MahmutÔÇÖun hocas─▒ olan Mustafa Rak─▒m Efendi g├╝zel sanatlar─▒n di─čer dallar─▒nda da yetenekli olan, ÔÇťceliÔÇŁ ve ÔÇťs├╝l├╝sÔÇŁ stiline ve tu─čraya en uyumlu ve m├╝kemmel formunu veren yenilik├ži bir kaligraftir. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču zaman─▒nda hat sanat─▒ alan─▒nda eser veren ve ad─▒ an─▒lmaya de─čer III. Seyh ise Mahmud Celal├╝ddin EfendiÔÇÖdir. Sanat├ž─▒ ola─čan├╝st├╝ yarat─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ ve ustal─▒─č─▒n─▒ yans─▒tan pek ├žok yap─▒t ortaya koymu┼čtur.

null

G├Ârkemli tarihimiz, uzun ge├žmi┼čimizde yaln─▒z bas yap─▒tlar─▒n yarat─▒lmas─▒na tan─▒k olmad─▒ kuskusuz. Devletimizin uzun s├╝ren sava┼č y─▒llar─▒nda, ge├žirdi─či dramatik d├Ânemlerde kimi kopukluklar olmas─▒na kars─▒n gelenek etkisini yine de s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu iklimde yarat─▒lm─▒┼č pek ├žok se├žkin ├╝r├╝n├╝n d├╝nyan─▒n pek ├žok yerine da─č─▒lm─▒┼č gibi g├Âr├╝nmesine kars─▒n yine de en b├╝y├╝k hazine Topkap─▒ saray─▒nda yasamakta ve a─č─▒rba┼čl─▒l─▒kla g├╝n├╝m├╝z k├╝lt├╝r ve sanat─▒n─▒ beslemeye devam etmektedir. ├ça─čda┼č grafik tasar─▒ma bakt─▒─č─▒m─▒zda Eb├╝zziya Tevfik ve Emin Barin gibi g├╝├žl├╝ k├Âpr├╝lerin at─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve Ihap Hulusi G├Ârey, Sait Maden, M├╝rside ─░├žmeli, Meng├╝ Ertel, Ayd─▒n Erkmen, Sava┼č ├çeki├ž gibi kimi grafik tasar─▒mc─▒lar─▒n─▒n daha sonraki b├Âl├╝mlerde g├Ârece─čimiz gibi ge├žmi┼č k├╝lt├╝r├╝m├╝zden kopmad─▒klar─▒, bilin├žli aray─▒┼č ve se├žimlerle bu k├Âpr├╝y├╝ kurduklar─▒ anla┼č─▒lacakt─▒r.

null

null

null